C U B A
Ποια χώρα της λατινικής Αμερικής μπορεί να καυχιέται ότι έχει μηδενικό αναλφαβητισμό μόλις 0,2%, όσο και η Ελλάδα-, παιδική θνησιμότητα και Μ.Ο. διάρκειας ζωής των κατοίκων της (76 χρόνια) όσο και ο ευρωπαϊκός Μ.Ο. και την παγκόσμια πρωτιά με 530 γιατρούς ανά 100.000 κατοίκους;
"Είναι και κει πατρίδα, είναι και κει πατρίδα με
σοσιαλισμό.
Πέρα από το Μαϊάμι, περά από το Μαϊάμι, στην Καραϊβική,
Γειά σου
Κούβα με τη σωστή γραμμή,
γειά σου Κάστρο, πατέρα μας εσύ!"
Έλεγε ένα παλιό τραγουδάκι.
Πήγα στην Κούβα πέρσυ. Και επιτέλους αποφάσισα να σταματήσω να αποφεύγω να γράψω κάτι για τον ένα μήνα που έκατσα εκεί. Φρόντισα να περάσω δύο εβδομάδες στην Αβάνα και άλλες δύο στην επαρχία. Το μόνο σίγουρο πηγαίνοντας στην Κούβα είναι ότι αλλιώς τα περιμένεις κι αλλιώς σου έρχονται...
Αβάνα, μια μεθυστική πόλη με το δικό της χρώμα και μοναδικό ρυθμό.
Κάθε γειτονιά της Αβάνας έχει και το δικό της χαρακτήρα. Έμεινα σε τρία διαφορετικά σημεία της πόλης επείτηδες. Αρχικά στην ήσυχη και απόμερη Playa, αργότερα στην πολυτάραχη HabanaVieja (Παλιά Αβάνα) και τέλος στο γεμάτο αριστοκρατικές επαύλεις από την εποχή του δικτάτορα Μπατίστα και της μαφίας, Vedado.
Στην παραλιακή λεωφόρο Malecon, στην ψηλή προκυμαία όπου σκάνε τα κύματα του Ατλαντικού κάτω από τα απλωμένα στο κενό πόδια τους, αράζουν πρωί μεσημέρι βράδυ, σκοτώνοντας το χρόνο τους χιλιάδες Κουβανοί. Οι δουλειές είναι περιορισμένες στην Αβάνα ωστόσο ένα ιδιόμορφο rotation? 3 φορές πάω εγώ στη δουλειά τη βδομάδα, 3 φορές εσύ- και οι πάμπολλοι τουρίστες οι οποίοι εγγυώνται εύκολο χρήμα μέσω πάσης φύσεως αποδοχής υπηρεσιών, εξασφαλίζουν την επιβίωση. Πίσω από την προκυμαία τα διατηρητέα εγκαταλελειμμένα κτίρια της Malecon, χαρακτηρισμένα από την UNESCOως μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς, συγκροτούν ένα δεύτερο τοίχος στον Ατλαντικό ο οποίος τα χτυπά αδυσώπητα με τον γεμάτο υγρασία άνεμό του τρώγοντας τις σάρκες τους κολώνα κολώνα. Οι διαδικασίες αναστύλωσης προχωράνε αργά. Όλα προχωράνε αργά στην Κούβα εκτός από τη μουσική.
Πίσω από τα κτίρια απλώνεται η HabanaVieja, εκεί χτυπάει η καρδιά της πόλης. Τα παιδιά παίζουν στο δρόμο συνήθως μπέιζμπωλ, ενώ οι μεγάλοι σκάκι. Οι πόρτες όλων των σπιτιών είναι ανοιχτές, η φτώχεια είναι διάφανη. Μετά από μερικές μέρες συνηθίζεις τη διάχυτη παντού στην παλιά πόλη μυρωδιά η οποία τις πρώτες μέρες θυμίζει μουχλιασμένο γαλλικό τυρί, συνηθίζεις τα πειράγματα από τις φημισμένες πανέμορφες σοκαλατί μουλάτες (μιγάδες) που επιζητούν παρέα με το αζημίωτο, συνηθίζεις την κρυστάλλινη αίσθηση με την οποία ξυπνάς το πρωί ακόμα και αν έχεις πιει ένα μπουκάλι HavanaClubτο προηγούμενο βράδυ.
Oσυνδυασμός ζέστης και υγρασίας είναι αδυσώπητος. Δεν απορώ που ο Hemingwayτην έβγαζε στα μπαρ όλη την ώρα. «Πηγαίνω στο BodeguitadelMedio για να πιώ το mojitoμου, στο ElFloriditaγια να πιώ το daiquiriμου» ήταν η απάντηση που είχε για εκείνους που τον αναζητούσαν. Κυκλοφορούν διάφοροι μύθοι για το daiquiri ωστόσο ήταν το 1920 όταν ο θρυλικός μπάρμαν του ΕlFloriditaλάνσαρε τον τριμμένο πάγο σε αυτό. OHemingwayενθουσιάστηκε, το αυθεντικό daiquiri μόλις είχε γεννηθεί! Περιττό να σας πω ότι γυρνώντας στην Αθήνα, δεν ξαναήπια τα άθλια αντίστοιχα κοκτέιλ των εδώ μπαρ. Ωστόσο ανέβηκε στην καλοκαιρινή μου εκτίμηση το HavanaReserva. Οι βέβηλοι το λένε Havanaμαύρο. Στην πραγματικότητα είναι ρούμι επτά χρόνων το οποίο έχει πάρει βαθύ χρυσό χρώμα ίδιο με τα malt ουίσκι. Με δυό παγάκια είναι σωστό νέκταρ.
Ένας ακόμη μύθος είναι η Αβάνα bynight. Τα περισσότερα μαγαζιά είναι τουριστοβαρετά. Από τα λίγα αυθεντικά ήταν το JazzClub το οποίο έγινε το στέκι μου αφού αρκετές φημισμένες κουβανέζικες μπάντες έκαναν κάθε βράδυ το πέρασμά τους. Ήταν εκεί που γνώρισα τον απίστευτα ταλαντούχο 20χρονο τρομπετίστα, RegisMolina. Είναι σημαντικό να έχεις τον από μέσα άνθρωπο αν θες να δεις την πραγματική πλευρά ενός τόπου που επισκέπτεσαι. Και γω μόλις τον είχα βρει. Την επόμενη πήγαμε σε μια αποθήκη όπου είχε πρόβα με ένα ροκ και hiphopsoundsystem. Άλλη φάση από αυτή που τον είχα ακούσει να παίζει την προηγούμενη, δηλαδή bebop. Toτζαμάρισμα πήγε καλά. Πήγαμε όλοι μαζί για μια μπύρα μετά. Ο πιτσιρικάς ήθελε πολύ να εξασφαλίσει με τα χίλια ζόρια μια άδεια για να πάει να παίξει με ένα συγκρότημα στη Βαρκελώνη. Ήταν πολύ ταλαντούχος και ήδη δίδασκε στο εθνικό ωδείο. Χωρίζοντας μου είπε ότι είχε παίξει στην ταινία MusicaCubana. Όσοι από σας την είχαν δει πέρισυ, θα θυμούνται ότι η ταινία με παραγωγό τον Βιμ Βέντερς, τελείωνε με τη συναυλία στο Τόκιο του κουβανέζικου συγκροτήματος του οποίου την ιστορία αφηγείται. Είχαν αναγκαστεί να ντουμπλάρουν τον φίλο μου αφού το καθεστώς δεν του είχε δώσει άδεια εξόδου από τη χώρα...
Όταν γύρισα, όλοι με ρωτούσαν «Τι πιστεύεις ότι θα γίνει όταν πεθάνει ο Φιντέλ;»
«Απολύτως τίποτα» τους απαντούσα. Κι αυτό γιατί η Κούβα είναι σε αυτόματο πιλότο. Άλλωστε ο Φιντέλ δεν είναι τίποτα παραπάνω από ένα σύμβολο, μια μούμια, άλλοι διοικούν. Όταν άνοιξαν οι πύλες για τους τουρίστες λίγο μετά τα μέσα της δεκαετίας του 90, η εξουθενωμένη από το αμερικάνικο εμπάργκο Κούβα, πήρε την ανάσα που τόσο της χρειαζόταν. Ωστόσο η ραγδαία αυτή αλλαγή επέβαλε να μπουν οι ιδιωτικές εταιρίες στο παιχνίδι για να χτιστούν μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες, κυρίως έξω από την Αβάνα, στο Varaderoκαι στις υπόλοιπες μαγευτικές παραλίες του νησιού. Πλέον η κυβέρνηση Μπους δέχεται πολλές επικρίσεις από κύκλους του δημοκρατικού κόμματος αφού το μόνο που επιτυγχάνει στηρίζοντας ακροδεξιά στοιχεία, ορκισμένους αντιπάλους του Κάστρο, είναι να χάνουν οι αμερικάνικες εταιρίες δουλειές εκατομμυρίων δολαρίων στην Κούβα. Δυστυχώς όντας επισκέπτης στην Κούβα, βιώνεις έναν άκρατο καπιταλισμό από δεκάδες αετονύχηδες απατεώνες που γράφουν στο μέτωπο «Καλωσήρθε ήρθε το δολάριο».
Είχα πάει να επισκεφτώ τον τάφο του Τσε στην SantaClara. Μπαίνοντας στο μαυσωλείο, έργο σοβιετικού αρχιτέκτονα, σε πιάνει ρίγος. Μια σπηλιά με λαξευμένες σαν τούβλα, ορθογώνιες πέτρες και μόνο φως εκείνο από τα 38 κεριά, ένα γι? αυτόν και τους συντρόφους του που έπεσαν όλοι μαζί στη Βολιβία.
Την επομένη ξεκινάμε για το σύμπλεγμα νησιών CayoSantaMaria, το οποίο ενώνεται με την ξηρά με μια αναχωμάτωση
Η επαρχία του PinardelRio φημίζεται για τα καπνά της. Και η PlayaMariaLaGorda (Μαρία η Χοντρή) είναι μια από τις πιο όμορφες παραλίες της από την πλευρά της Καραϊβικής. Πειρατές παράτησαν πριν αιώνες την ... εύσωμη Μαρία στην οποία χρωστάει το όνομά της η παραλία, μόνη και αβοήθητη. Η Μαρία αναγκάστηκε να γίνει πόρνη για να επιβιώσει. Το μόνο σίγουρο είναι ότι άφησε πίσω της όνομα.
Στην PlayaMariaLaGorda έρχονται πλέον απ' όλον τον κόσμο για να κάνουν καταδύσεις. Αν βρεθείτε ποτέ σε κοραλλιογενή, μη διστάσετε να κάνετε κατάδυση έστω και χωρίς μπουκάλα, μόνο με μάσκα και βατραχοπέδιλα. Τα χρώματα που θα αντικρίσετε, τα απόκοσμα ψάρια και η βελούδινη κίνηση των κοραλλιών θα σας μείνουν για πάντα αξέχαστα. Εγκαταλείποντας το βράδυ την πανέμορφη παραλία με τους βασιλικούς φοίνικες (οι 30 μέτρων φοίνικες είναι το σήμα καταθέν της Κούβας και μοναδικοί στο είδος τους) πέφτουμε πάνω στη νομαδική μετακόμιση των τεράστιων κόκκινων καβουριών. Ο οδηγός κάνει τρελά ζιγκ ζαγκ για πάνω από μια ώρα ούτως ώστε να γλιτώσει τα λάστιχα από τις δαγκάνες τους! Βέβαια αυτό δεν έχει κανένα άλλο νόημα, πέραν της ψυχολογικής διάστασης του πράγματος, αφού τα καβούρια είναι κυριολεκτικά άπειρα. Επιστρέφουμε έχοντας πάρει εκατοντάδες αποδημητικά οστρακοειδή στο λαιμό μας, στο ορεινό χωριουδάκι του Vinales.
Στο Vinales ήθελα να έρθω για δύο λόγους. Πρώτον γιατί το τοπίο είναι μοναδικό, ιδιόμορφοι, ψηλοί, απότομοι, βραχώδεις λόφοι με οργιαστική βλάστηση στην κορυφή τους. Μπορείς να το συναντήσεις μόνο εκεί και στη νότια Κίνα. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι το βαλτώδες έδαφος του Vinalesείναι γεμάτο ορυζώνες. Και δεύτερον, κοντά στο Vinalesζουν οι LosAquaticos, μια ιδιαίτερη κοινότητα ορεσίβιων η οποία ιδρύθηκε πριν μισό περίπου αιώνα από τον γκουρού AntonicaIzquierdo. Οι LosAquaticosόπως μαρτυρά και το όνομά τους, πιστεύουν στη θεραπευτική δύναμη του νερού που αναβλύζει από το βουνό. Δεν παίρνουν κανένα απολύτως φάρμακο ούτε ακολουθούν καμιά θεραπεία πέρα από το να κάνουν λουτρό με το συγκεκριμένο νερό. Βρήκαμε έναν οδηγό από το χωριό και αρχίσαμε να διασχίζουμε τους ορυζώνες ανηφορίζοντας προς το βουνό. Μετά από την κουραστική ανάβαση σε μια πλαγιά, αντικρίσαμε ένα μοναδικό θέαμα. Μια λίμνη ξεπρόβαλε μπροστά μας και λίγο πιο πέρα ξεκινούσαν τα πρώτα σπίτια της κοινότητας. Ο τόπος ήταν γεμάτος λευκά μανιτάρια. Μια παρέα είχε στήσει δυο τρεις σκηνές, ήταν νεαροί φοιτητές από την Αβάνα, οι οποίοι είχαν στήσει ένα ποδοσφαιρικό ματς πάνω στο γρασίδι ακουσμένοι από τα μανιτάρια! Ένα τέταρτο αργότερα, μια γιαγιά της κοινότητας μας ενημέρωνε για τις θεραπευτικές ιδιότητες του νερού. Όλα τα σπίτι ήταν διασωληνωμένα με το εν λόγω σύστημα. Είτε είχαν κρυολόγημα, είτε πονοκέφαλο, είτε πυρετό, εκείνοι έπιναν μόνο νερό. Ο τελευταίος τους θρησκευτικός ηγέτης είχε πεθάνει το 2002. Είχαν απομείνει πια επτά οκτώ οικογένειες. Αν ο παράδεισος έπρεπε να ήταν και κάπου αλλού εκτός από τη Μεσοποταμία, θα μπορούσε να βρίσκεται κάλλιστα εδώ.
Τι είναι αυτό που συγκινεί τόσο πολύ από την προσωπικότητα του Γκεβάρα;
Με το που θα ξεμυτίσεις από το αεροδρόμιο Χοσέ Μαρτί της Αβάνας, καταλαβαίνεις την παγκόσμια πρωτοτυπία αυτού του τόπου. Είναι ένα μέρος με «πολιτικό τουρισμό».
Με το που θα ξεμυτίσεις από το αεροδρόμιο Χοσέ Μαρτί της Αβάνας, καταλαβαίνεις την παγκόσμια πρωτοτυπία αυτού του τόπου. Είναι ένα μέρος με «πολιτικό τουρισμό». Αρκετοί είναι αυτοί που ταξιδεύουν 12 και 13 ώρες για να ζήσουν στο ρυθμό της Κούβας, όσο υπάρχει ο Κάστρο. Πολλοί περισσότεροι όμως αυτοί, που θέλουν να γεμίσουν τα πνευμόνια τους με ό,τι απέμεινε από το άγριο άρωμα που άφησε στη χώρα η επαναστατική δράση του Τσε Γκεβάρα. Παντού στη χώρα συναντάς τη μορφή του Τσε. Σε τοίχους, σε πανό, στις πόλεις, στους εθνικούς δρόμους, στα χωριά ακόμα και το περίγραμμά της με φώτα νέον σε ολόκληρη την πρόσοψη του πολυόροφου κτιρίου, που δεσπόζει στην πλατεία της Επανάστασης στην Αβάνα. Γιατί όμως εκατομμύρια νέοι σ? όλον τον πλανήτη επιλέγουν να φορέσουν μπλουζάκια με την πιο πολυχρησιμοποιημένη φωτό όλων των εποχών, τον Τσε του Κόρντα. Τι είναι αυτό που συγκινεί τόσο πολύ από την προσωπικότητα του Γκεβάρα; Οι οπαδοί του lifestyle θα βιάζονταν ν' απαντήσουν πως είναι ο μποέμ χαραχτήρας του. Αυτός που τον έκανε να γυρίσει όλη τη Λατινοαμερικανική ήπειρο καβάλα σε μια Norton 500cc. Μα αν υπάρχει κάτι σημαντικό στο ταξίδι αυτό είναι, ότι έφερε το νεαρό από την Αργεντινή πρόσωπο με πρόσωπο με το πεπρωμένο του. Αντικρίζοντας την εξαθλίωση των Ίντιος και το αιματοβαμμένο πραξικόπημα των Αμερικάνων στη Γουατεμάλα, για να συνεχίσει η χώρα ν' αποτελεί μια τεράστια καλλιέργεια μπανάνας στην υπηρεσία της εταιρείας United Fruit, αποφάσισε, ότι αυτός ο κόσμος δεν του κάνει. Αρνήθηκε τη μποέμ ανεμελιά του νέου μεσοαστού κι άρχισε να μεταμορφώνεται στο θρυλικό επαναστάτη που γνώρισε η ανθρωπότητα.
Μετά απ' αυτήν την εξέλιξη ήταν σχεδόν φυσικό, όταν το Σεπτέμβρη του 1954 στην πόλη του Μεξικού συνάντησε τον Φιντέλ, να γράψει στα απομνημονεύματά του "Γνωριστήκαμε μια από 'κείνες τις ψυχρές μεξικάνικες νύχτες και η πρώτη μας συζήτηση περιστράφηκε γύρω από τη διεθνή πολιτική. Τις μικρές ώρες του πρωινού ήμουν κιόλας ένα από τα μέλη του εκστρατευτικού σώματος". Θα εκστράτευε στην Κούβα με άλλα 81 άτομα με στόχο την ανατροπή του δικτάτορα Μπατίστα, ώστε να σταματήσει να είναι η χώρα το καζίνο και το μπουρδέλο των ΗΠΑ. Το ταξίδι δεν ήταν καθόλου επικοηρωικό. 82 νομάτοι, μέσα σ' ένα μικρό καρουδότσουφλο ονόματι "Γκράνμα" ξεκίνησαν στις 25 Νοεμβρίου του 1956. Ο Τσε δεν ωραιοποιεί καθόλου την κατάσταση
"Η ανευθυνότητα ενός συντρόφου μας έριξε μέσα σε κάτι λασποτόπια...παραπατούσαμε στα τυφλά, στρατός σκιών και φαντασμάτων...μετά από νυχτερινή πορεία που κοβόταν διαρκώς από λιποθυμίες φτάσαμε σ' ένα μέρος που λεγόταν Αλεγρία ντε Πίο..., αφού είχαμε περπατήσει ώρες ατελείωτες φορώντας καινούριες μπότες που είχαν προξενήσει σε όλους τρομερές πληγές στα πόδια"
Σ' αυτήν την κατάσταση έπεσαν σ' ενέδρα του στρατού που τους αποδεκάτισε "δεχόμασταν βροχή από σφαίρες... αισθάνθηκα ένα δυνατό χτύπημα στο στήθος. Ήμουν σίγουρος πως ήμουν νεκρός... για δύο λεπτά έχασα κάθε ελπίδα". Αυτός είναι ο στιγμιαίος δισταγμός του Τσε που λείπει από τις δημοσιευμένες αναμνήσεις του. Έμειναν μόνο 16 αντάρτες ζωντανοί και αυτοί σε ομάδες αποκομμένες μεταξύ τους. Απελπισμένοι βάδιζαν μερόνυχτα προς το άγνωστο νηστικοί και διψασμένοι.
Χρειάζονταν απελπισμένα μια νίκη για την ανόρθωση του ηθικού τους αλλά και για να εξοικονομήσουν εφόδια. Τη βρήκαν επιτιθέμενοι σ? ένα μικρό στρατώνα στον ποταμό Λα Πλάτα στην οροσειρά της Σιέρα Μαέστρα. Την ξαναβρήκαν στη μάχη του κολασμένου χειμάρρου στις 22 Γενάρη του ?57. Οι νίκες αυτές έκαναν τους αδιάφορους μέχρι τότε χωρικούς να πιστέψουν στις δυνατότητες του επαναστατικού στρατού και να προσχωρούν στις τάξεις του. Ο Τσε εκτός από γιατρός των ανταρτών γίνεται κι εκπαιδευτής των νεοσύλλεκτων τόσο στα όπλα όσο και στο Μαρξισμό.
Στη μάχη του Ελ Ούβερο στις 28 Μαΐου του ?57 γίνεται ο θρύλος του αντάρτικου, αφού η έκβασή της κρίθηκε από τις παράτολμες ενέργειες του. Στις 29 Δεκεμβρίου του 1958 ήταν αυτός και ο Καμίλο Σιενφουέγος που σαν αρχηγοί της εμπροσθοφυλακής των ανταρτών ηγήθηκαν της επίθεσης στη Σάντα Κλάρα, η κατάληψη της οποίας σήμανε ουσιαστικά την οριστική νίκη της επανάστασης.
Μετά την επικράτηση της επανάστασης, ο Κάστρο ο οποίος μέχρι τότε είναι πατριώτης και αντικομουνιστής, στρέφεται προς τις ΗΠΑ. Μόνο όταν αυτές απορρίπτουν τις προτάσεις του, στρέφεται προς την Σοβιετική Ένωση για να πουλήσει την κουβανική ζάχαρη μ? αντάλλαγμα προϊόντα που θα βοηθούσαν να οικοδομηθεί η βιομηχανία στο νησί. Μαζί μ? αυτή τη στροφή ξεκινάει και η συνεργασία με το Κ.Κ Κούβας και ο Φιντέλ θυμάται το Σοσιαλισμό. Ο Τσε που αναλαμβάνει χάρη στην τεράστια δημοτικότητά του διάφορες κρίσιμες κυβερνητικές θέσεις από προεδρος της Τραπεζας της Κουβας μέχρι υπουργός Βιομηχανίας δεν αργεί να συγκρουστεί, παρ? ότι ο μόνος αντάρτης που δήλωνε από την αρχή κομμουνιστής, και με τη Σοβιετική Ένωση που μετέτρεπε την Κούβα σε μονοκαλλιέργεια ζάχαρης και με τα μέλη του ΚΚ Κούβας που είχαν αρχίσει να υποσκάπτουν τη θέση του.
Το μόνο που τον ενδιέφερε ήταν η εξάπλωση της επανάστασης. Εγκαταλείπει την Κούβα και επιχειρεί την εξάπλωση του αντάρτικου αρχικά στο Κογκό και μετέπειτα στη Βολιβία. Όμως οι ιδιαίτερες συνθήκες της Κούβας δεν ήταν δυνατό ν? αναπαραχθούν αλλού. Στα βουνά της Βολιβίας όμως ο Τσε είχε ραντεβού με το θάνατο. Στις 8 Οκτώβρη του ?67 συλλαμβάνεται από πράκτορες της CIA και 24 ώρες αργότερα εκτελείται. Αυτός, ένας Αργεντινός που απελευθέρωσε την Κούβα και πολέμησε για το Κογκό θα πέθαινε κιόλας για την Βολιβία. Μετά από μια τέτοια ζωή δεν είναι αστείο να θεωρεί κάποιος πως ο Τσε συγκινεί για τη μποέμικη, γεμάτη ερωτικές περιπέτειες ζωή του; Δεν είναι πιο πιστευτό το σενάριο, πως σε μια εποχή διεφθαρμένων πολιτικών που ελάχιστοι άνθρωποι τρέφουν οποιαδήποτε εμπιστοσύνη στους ηγέτες τους ή ακόμη και σ? εκλογικές διαδικασίες που μπορεί να φέρουν στην εξουσία έναν Μπους χωρίς να έχει την πλειοψηφία, η ακεραιότητα κι η αφοσίωση σ? ένα στόχο γίνονται σημαντικές αξίες; Δεν είναι φυσικό να συγκινεί εκατομμύρια νέους; Εσύ αναγνώστη του Υποβρύχιου τι λες;
