5.000 ξεχωριστά χιλιόμετρα σε μια γη που δεν μπορείς να καταλάβεις αν είναι ευλογημένη ή καταραμένη. Κατεβαίνοντας στο Μπάρι αρχίζουμε να καταπίνουμε την άσφαλτο. Έχουμε πολλά να δούμε και ακόμα περισσότερα να κάνουμε. Μέσα στις επόμενες τρεις εβδομάδες θα παρελάσουν μπροστά μας παράξενες πόλεις σκαρφαλωμένες όλες στα βράχια απόκρυμνων γκρεμών που καταλήγουν κάθετα σε θάλασσα, το μαγευτικό Πέστιτσι, το μαγεμένο Βιέστε, η αέρινη Τροπέα, το μεθυστικό Όστουνι, η χαρούμενη Τσεφαλού. Κάποια εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά στη μύτη της μπότας που έχουμε να γλύψουμε, κρύβεται ο απώτερος προορισμός μας, η Σικελία. Διασχίζουμε ακατάπαυτα το επαρχιακό δίκτυο με ανιδιοτελή σκοπό να ξεφύγουμε από κάτι που δε μας κυνηγάει. Έχουμε τρεις ολόκληρες βδομάδες. Αν έκλεινες τα μάτια στην Πελλοπόνησο και τα άνοιγες στην Κάτω Ιταλία δε θα μπορούσες να καταλάβεις τη διαφορά. Ασημένιοι αμπελώνες παντού διακόπτονται μόνο από εύφορα αμπέλια. Πουθενά δε σταματήσαμε να ξαποστάσουμε και να μη μας άρεσε το vinolocale που μας πρόσφεραν. Ο ήλιος πολεμάει να ξεθωριάσει τη φτώχια του ιταλικού Νότου αλλά μάταια. Η εγκατάλειψη μπορεί να μην κρύβεται αλλά αυτή η γλυκιά παρακμή έχει κάνει τους ανθρώπους να μη φοβούνται να ζήσουν εκεί κάτω. Ως γνωστόν η φτώχεια θέλει καλοπέραση. Όλες οι πόλεις του Νότου έχουν ελληνικά ονόματα, απομεινάρια μιας εποχής όπου οι Έλληνες είχαν κάτι να πουν. Η φημισμένη σχολή του Πυθαγόρα, ο εξοστρακισμός του από τον Κρότονα και η εξορία του στο Μετάποντο, οι μυστικιστές "Πυθαγόριοι" που ακολουθώντας τις διδαχές του μεγάλου σοφού μίλησαν για ισότητα άνδρα και γυναίκας, κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας και κυνηγήθηκαν όσο λίγοι, εδώ χτυπούσε η καρδιά του ελληνικού πνεύματος αλλά και τα όπλα του ανηλεούς εμφυλίου μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης. Οι Άραβες μπορεί να μην ασπάστηκαν τα πάντα από τη θεωρία του Πυθαγόρα, ωστόσο πίστεψαν στη μυστηριακή δύναμη των αριθμών από την οποία ξεκινούσαν τα πάντα στο πυθαγόρειο σύμπαν και δικαιώθηκαν. Η αραβική αρχιτεκτονική στη νότια Ιταλία ενυπάρχει ακόμα και σε κάποιους από τους πιο ξεχωριστούς μεγαλοπρεπείς ναούς και τα αυστηρά κάστρα που έχτισαν οι Νορμανδοί βάρβαροι για να τους εκτοπίσουν. Ο καθεδρικός κάθε πόλης είναι συνήθως τουλάχιστον τρεις ή τέσσερις αιώνες παλιός.
Το άσημο μέχρι τότε για μένα Λέτσε ήταν η
μεγαλύτερη πόλη που επισκεφθήκαμε με μια εκατοντάδα χιλιάδα κατοίκους. Μια
τυπική φοιτητούπολη όπου σφύζει η ζωή στα μεσαιωνικά σοκάκια της. Στο κέντρο
της δεσπόζει η πλατεία του καθεδρικού του 12ου αιώνα. Γύρω γύρω όλο
το τετράγωνο χορεύει αρχιτεκτονικά στους ρυθμούς μιας αόρατης μπαρόκ ορχήστρας.
Αδύνατο να μη μείνεις μαγεμένος. Σε αυτό το οχυρωμένο τετράγωνο κλείνονταν
αμυνόμενοι όλοι οι κάτοικοι του Λέτσε για να αποκρούσουν τις ορδές των επίδοξων κατακτητών. Δύο τα μεσάνυχτα μες
το κατακαλόκαιρο και στη συνήθως γεμάτη πλατεία είμαστε ολομόναχοι. Όπως σε όλη
τη βόρεια πλευρά της μεσογείου, οι πόλεις το καλοκαίρι ερημώνουν. Μυσταγωγικοί
προβολείς σπρώχνουν προς τον έναστρο ουρανό το εντυπωσιακό καμπαναριό των 40 μέτρων απ? όπου μπορείς να
ατενίσεις στα ανατολικά την Αδριατική και στα δυτικά το Ιόνιο Πέλαγος. Μπορεί
να ήσουν πολιορκημένος, τουλάχιστον είχες όλο τον καιρό να μαζέψεις όσα
εφόδια χρειαζόσουν! Μα γιατί να περάσω φοιτητής Γιάννενα;
Διασχίσαμε την ειρηνική περιοχή των truli, για να φτάσουμε στο Λέτσε, μια
απέραντη πεδιάδα από ξανθούς λόφους, με ευλογημένα αμπέλια και εύφορες ελιές.
Σα μανιτάρια σπαρμένα πάνω της, τα trulli, πάλευκα στρογγυλά σπιτάκια με πυραμιδωτή γκρι σκεπή από
πέτρα, όλα στο μέγεθος ενός στρουμφόσπιτου. Η ιστορία τους χάνεται στους αιώνες
και κανείς δεν θυμάται πια πώς και γιατί προέκυψε η ιδιαίτερη αυτή
αρχιτεκτονική παραξενιά. Κατοικούνται ακόμα, αρκετά νοικιάζονται ενώ άλλα
πλήρως ανακαινισμένα πωλούνται. Η τιμή εκκίνησης πενήντα χιλιάδες για την πιο
απλή εκδοχή.
Αφήνουμε την Απουλία και ξεχυνόμαστε στην οδό του ήλιου, την αουτοστράντα Α3με κατεύθυνση πάντα προς Νότο. Μια ονειρική καταπράσινη διαδρομή που διατρυπά την οροσειρά των Απεννίνων με δεκάδες συνεχόμενα τούνελ αρκετών χιλιομέτρων και αέρινες γέφυρες σε κάποιες εκατοντάδες μέτρα από το έδαφος που μας μεταφέρει στην περιβόητη Καλαβρία. Στη μαφία της οποίας ανήκουν πλέον τα ένδοξα σκήπτρα τα οποία απέλυσε η θρυλική, πλην λαβωμένη πια, σικελική. Τα ψηλά απότομα βουνά του Ασπρομόντε, τα οποία τα βάφτισαν πριν χιλιάδες χρόνια οι έλληνες ναυτικοί που τα χρησιμοποιούσαν για σημάδι, είναι το άντρο όπου η μαφία μεταφέρει τα θύματα των απαγωγών περιμένοντας να εισπράξει τα λύτρα. Μετά το δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο το σχέδιο Μάρσαλ εφαρμόστηκε για την ανοικοδόμηση του βιομηχανικού ιταλικού Βορρά. Για το νότο οι Αμερικανοί έκαναν σκόντο. Συμφώνησαν με τη Μαφία ελλείψει μπάτζετ και υποδομών για επενδύσεις, να αναλάβει εκείνη να βγάλει το φίδι από την τρύπα. Όλοι οι μαφιόζοι που επί Μουσολίνι βρέθηκαν στη φυλακή, αφέθηκαν ελεύθεροι και καλέστηκαν να "οργανώσουν" την κατάσταση. Η Σικελία μάλιστα ακόμα και σήμερα έχει το δικό της ανεξάρτητο κοινοβούλιο και ξεχωριστή νομοθεσία.
Το Ασπρομόντε όμως είναι και η πατρίδα μερικών εκ των πιο
όμορφων ελληνόφωνων χωριών της Κάτω Ιταλίας. Οι κορυφές των βουνών που
περιστοιχίζουν την κοιλάδα της Amentolea
(Αμυγδαλιά) στολίζονται από τη Μπόβα
(Βούα), τον Γαλιτσιανό, το Κοντοφούρι, το Χωρίο, το Ρογκούδι. Ατενίζουν
περήφανα το Ιόνιο ενώ η Grecanica,
η αρχαιοελληνική διάλεκτος με τα βυζαντινά ιδιώματα αργοπεθαίνει μετά από
δύομιση χιλιετίες στα χείλη των γεροντότερων. Αυτή η μακρά πορεία προσέκρουσε
πάνω στο τοίχος του αδυσώπητου και σκληρού 20ου αιώνα της αστυφιλίας
και της «προόδου» που κόβει σα μαχαίρι στρογγυλεύοντας τις άκρες και τις
ιδιομορφίες λαών, τόπων, γλωσσών. Τριγυρνάμε στη Βούα ψάχνοντας τον πρώην δάσκαλο του χωριού,
τον 72χρονο ??.. για να συνεννοηθούμε στα ελληνικά. Οι νέοι που απλά καταλαβαίνουν
ελληνικά αλλά δε μπορούν να μιλήσουν, τρέχουν να τον φέρουν. Μας υποδέχεται
εγκάρδια. Έχουν αρχίσει οι ετοιμασίες για το μεγάλο πανηγύρι του
δεκαπενταύγουστου. Θα μαζευτούν ορχήστρες από όλα τα ελληνόφωνα, με τις
καλαβρέζικες τρίχορδες λύρες και τις τζιμπούνες τους. Εκείνη η βραδιά είναι
εκστατική, δε σταματάμε να χορεύουμε ταραντέλα. Ο Έτορρε, πολιτικός μηχανικός
από έναν άλλο κόσμο μακρινό, την Μπολώνια, ετοιμάζεται να ανέβει στο πάλκο και
να παίξει με το συγκρότημά του, τους "Kalinista"! Ανακάλυψε τυχαία της ελληνικές ρίζες του και πλέον
ασχολείται με την παραδοσιακή μουσική οργανώνοντας μάλιστα και το συγκεκριμένο
φεστιβάλ στο χωριό. Λίγο πιο πέρα γνωρίζω δύο παλικάρια που μένουν στα Πατήσια
Σπουδάζουν στο Λονδίνο μουσική και έπεσαν πάνω στον Έττορε σε ένα συνέδριο. Δεν
ήθελε και πολύ για να βρεθούν να παίζουν τις κρητικές τους λύρες στο πανηγύρι
της Κάτω Ιταλίας. Τα πόδια μου πονάνε από το χορό. Αύριο πρέπει να περάσουμε
από τα στενά της μυθικής Σκύλλας και της Χάρυβδης, στη Σικελία. Αλλά για τη Σικελία
μόνο της φωτογραφίες θα μπορούσα να αφήσω να μιλήσουν. Είπαμε, Ομερτά.
Σικελία, σταυροδρόμι πολιτισμών. Σχεδόν
όλοι οι λαοί της μεσογείου έχουν περάσει
από εδώ αφήνοντας ανεξίτηλο το σημάδι τους. Στο κάρο ατρακσιόν για τους τουρίστες που επισκέπτονται στο
Αγκριτζέντο (Ακράγαντας) την κοιλάδα των ναών το - μεγαλύτερο σύμπλεγμα ελληνικών
ναών (6ος αι.π.Χ.) εκτός Ελλάδας - ξεχωρίζει κανείς τις μάχες των
Βυζαντινών και των Νορμανδών ιπποτών με τους Σαρακηνούς πειρατές και τους
Άραβες. Όχι, δεν είναι εικόνα από ελληνικό νησί αλλά από το γραφικό λιμάνι-κάστρο της
Καλλίπολης (Gallipoli),
στο κομμάτι της Απουλίας που βρέχεται από το Ιόνιο. Σχεδόν όλες οι πόλεις του
ιταλικού Νότου είναι ελληνικές αποικίες
είτε της Σπάρτης είτε άλλων πελλοπονησιακών πόλεων κρατών.
Αίτνα, το μεγαλύτερο ενεργό ηφαίστειο της Ευρώπης. Ίσως η πιο δυνατή εμπειρία που έχει να σου
προσφέρει η Σικελία. Αφού κατεβαίνουμε από το τελεφερίκ, επιβιβαζόμαστε στα γιγαντιαία
λεωφορεία που διασχίζοντας το σεληνιακό τοπίο μας ανεβάζουν στα 3.000μ. Στο
φαλακρό τοπίο που βλέπετε υπήρχαν πριν τη τελευταία έκρηξη του 2002, ένα
χιονοδρομικό κέντρο και πολυτελή σαλέ. Τώρα είναι θαμμένα κάτω από τα 50
εκατομμύρια κυβικά μέτρα λάβας που ξέρασε το ηφαίστειο από τους 4 νέους
κρατήρες οι οποίοι δημιουργήθηκαν στη νότια πλευρά του. Ο οδηγός μάς
παροτρύνει να χώσουμε το χέρι στο έδαφος. Αναβλύζει καυτός ατμός, δεν μπορείς
να το κρατήσεις πάνω από ένα λεπτό. "Μας κρατάει ζεστούς το χειμωνιάτικα βράδια
όταν στήνουμε τις σκηνές μας στην Αίτνα!", λέει στους έκπληκτους ακροατές του
που μόλις και μετά βίας καταφέρνουν να μην τους πάρει ο παγωμένος αέρας που
ξυρίζει το χείλος του κρατήρα. Και βρισκόμαστε στην καρδιά του καλοκαιριού. "Κάποια βραδιά που από το Στρόμπολι περνούσαμε", σκέφτομαι τους στίχους του Καββαδία, καθώς
βλέπω τον ήλιο να βυθίζεται δίπλα από το νησί ηφαίστειο. Τρεις μέρες αργότερα καταφθάνω
στο Στρόμπολι και ανεβαίνω με κόπο την ηφαιστειακή πλαγιά. Κάθε 15 λεπτά ένας
βαθύς, μακρόσυρτος και απόκοσμος ήχος ακούγεται κάνοντας το ιδρωμένο σου βλέμμα
να σηκώνεται από το έδαφος και να καρφώνεται στον κρατήρα. Κάθε 15 λεπτά και
μια νέα έκρηξη. Μια ομάδα Ισπανών
προσπερνάει με σκοπό να στρατοπεδεύσει στην κορυφή και να χαζεύει όλο το
βράδυ τους πίδακες της πυρωμένης λάβας να εκτινάσσονται σαν βεγγαλικά στο
θεοσκότεινο ουρανό. Το σούρουπο περνάω με το καραβάκι της επιστροφής από την
πλευρά του «μονοπατιού της φωτιάς», την καμένη πλαγιά όπου η λάβα κάνει σκι
μέχρι να σβήσει στη θάλασσα. Από πάνω μας το θέαμα είναι φαντασμαγορικό. Ακόμα
και όταν έχουμε απομακρυνθεί αρκετά μίλια, τα μάτια όλων είναι καρφωμένα στις
εκρήξεις του Στρόμπολι. Νομίζω ότι το «παλιό» μου βλέμμα έμεινε για πάντα εκεί.
Matera, η πόλη των "τρωγλοδυτών" βρίσκεται πέρα από κάθε φαντασία. Σε υποβάλλει με το που την αντικρίσεις με μια ακαταμάχητη γοητεία και θέλξη. Μια πολιτεία από σπηλιές σμιλευμένες μέσα στο βράχο, γνωστές ως sassi και κατοίκων φαντασμάτων οι οποίοι εξολοθρεύονταν από τη μαλάρια. Η παιδική θνησιμότητα έφτανε πάνω από το 50%. Η φτώχια και η εγκατάλειψη του ιταλικού Νότου σε όλο της το μεγαλείο. Μετά τη διεθνή κατακραυγή στα τέλη της δεκαετίας του 50, η κυβέρνηση έβαλε τέλος στο δράμα της Matera παρέχοντας πραγματική στέγη και υποδομές στους κατοίκους. Σήμερα στις ίδιες, πλην ανακαινισμένες, σπηλιές μπορείς να διανυκτερεύσεις. Ο MelGipson δε θα μπορούσε να βρει τελειότερο σκηνικό για να γυρίσει τα "Τα πάθη του Χριστού". Gargano, οι δαντελωτές του ακτές θυμίζουν περισσότερο τη Δαλματία που βρίσκεται ακριβώς απέναντι στην άλλη πλευρά της Αδριατικής. Το αρχαίο δάσος της Σκιάς στο Εθνικό Πάρκο του Gargano είναι ο παράδεισος του πεζοπόρου. Τα πανύψηλα πυκνά αιωνόβια δέντρα του, του χάρισαν το όνομά του.
