του John Holloway (καθηγητή της σχολής κοινωνικών επιστημών του αυτόνομου πανεπιστημίου της Πουέμπλα (Uap) στο Μεξικό)
Η εικόνα που έρχεται διαρκώς στο μυαλό μουείναι μια
εφιαλτική εικόναπου είναι εμπνευσμένη από μια ιστορία του
Edgar Allen
Poe.
Είμαστε όλοι σε ένα δωμάτιο με τέσσερις τοίχους, ταβάνι και
κανένα παράθυρο ή πόρτα. Το δωμάτιο είναι επιπλωμένο και κάποιοι από μας
κάθονται άνετα ενώ άλλοι όχι. Μερικοί δεν το παρατηρούν αλλά οι τοίχοι
συγκλίνουν βαθμιαία προς τα μέσα, μερικές φορές πιο αργά, μερικές φορές
γρηγορότερα κάνοντας μας να νιώθουμε όλο πιο ανήσυχοι, προωθούνται όλη την ώρα,
απειλώντας να μας στέλνοντας μας στον θάνατο. Γίνονται συζητήσεις μέσα στο δωμάτιο, αλλά είναι συνήθως για
το πώς να τακτοποιήσουν τα έπιπλα. Οι άνθρωποι δεν φαίνονται να βλέπουν την
προώθηση των τοίχων. Κατά διαστήματα υπάρχουν εκλογές για το πώς να
τοποθετηθούν τα έπιπλα. Αυτές οι εκλογές δεν είναι ασήμαντες, μπορεί ακόμη και
να έχουν επιπτώσεις στην ταχύτητα με την οποία οι τοίχοι προωθούνται, αλλά δεν
κάνουν τίποτα για να σταματήσουν την ανηλεή προόθηση των τοίχων. Και όσο πιο
πολύ πλησιάζουν οι τοίχοι τόσο περισσότεροι άνθρωποι φαίνεται να το δέχονται ως
κάτι το φυσιολογικό., αλλά υπάρχουν κάποιοι μέσα στο δωμάτιο που λένε ότι το
σημαντικό ζήτημα δεν είναι τα έπιπλα αλλά πώς να εμποδίσουμε τους τοίχους
προτού μας συντρίψουν όλους. Ριχνόμαστε στους τοίχους, κτυπάμε τα κεφάλια μας
εναντίον τους, προσπαθώντας να βρούμε μια ρωγμή, προσπαθώντας να ανακαλύψουμε
έναν τρόπο απόδρασης, ουρλιάζοντας "Αφήστε μας να βγούμε από δω μέσα,
θέλουμε να χτίσουμε έναν άλλο κόσμο!" Και αρχίζουμε να συνειδητοποιούμε
ότι δεν είναι μόνο μερικοί από μας - αρκετοί, ίσως όλοι μας, κτυπούν τα κεφάλια
τους ενάντια στους τοίχους "της πραγματικότητας" που πλησιάζει, μόνο
που μερικοί το κάνουν τόσο σεμνά που ούτε καν το παρατηρούμε.
αλλά πώς μπορούμε να βγούμε;
Πώς μπορούμε να
δραπετεύσουμε κατευθείαν σε έναν άλλο κόσμο; Βλέπουμε ότι οι τοίχοι
αποτελούνται από ένα λεπτό μίγμα αλλοτριωμένης εργασίας και ιδιοκτησίας,
κράτους και βίας, όλα θωρακισμένα από μία εξαιρετικά κλειστοφοβική Λογική που
υπαγορεύει ότι δεν υπάρχει καμία πραγματικότητα πέρα από αυτούς τους τοίχους.
Και αναζητούμε ένα δρόμου για το” ΈΞΩ”, κοιτάζουμε με αγωνία για ρωγμές. Τα
τελευταία χρόνια οι τοίχοι προωθούνται ολοένα και πιο γρήγορα - ο καπιταλισμός
έχει γίνει επιθετικότερος από ποτέ. Kαι έπειτα τις βλέπουμε: δύο μεγάλες ρωγμές στον τοίχο. Η μία
ονομάζεται εργασία και η άλλη κράτος.Κράτος (η δεύτερη ρωγμή είναι στο
κράτος.) Και τώρα τι κάνουμε; "Επιδιορθώστε, Σοβατίστε!"
κάποιοι συμβουλεύουν. " Όχι", λέμε, "είναι η μόνη ελπίδα μας, ας
ριχτούμε πάνω τους, ας κάνουμε ότι είναι δυνατό ώστε να τις ανοίξουμε όσο
περισσότερο μπορούμε!" Η απασχόληση είναι κεντρικής σημασίας στην κυριαρχία του
καιφαλαίου. Στον καπιταλισμό είμαστε απομονωμένοι από την κοινωνική ροή των
πράξεων. Είμαστε απομονωμένοι, με άλλα λόγια, από τα μέσα παραγωγής και
επιβίωσης. Ο μόνος τρόπος επιβίωσης είναι να πουλήσουμε την ικανότητά
δημιουργίας - τη δύναμη εργασίας μας - σε έναν κεφαλαιοκράτη με αντάλλαγμα μια
αμοιβή.
Πρέπει έπειτα να περάσουμε τις ημέρες μας κάνοντας ότι ο
κεφαλαιοκράτης μας λέει. Εάν επαναστατήσουμε ενάντια στην εντολή του κυρίου
μας, χάνουμε την εργασία μας και περιερχόμαστε σε κατάσταση ένδειας και λιμοκτονίας.
Μέσω της απασχόλησής μας ελεγχόμαστε και αναγκαζόμαστε να συμβιβαστούμε. Αλλά οι συνθήκες της απασχόλησης αλλάζουν. Όλο και
περισσότεροι άνθρωποι διώχνονται από την απασχόληση. Όλο και περισσότεροι νέοι
ξέρουν ότι είναι απίθανο να βιώσουν τη 'ασφαλή' απασχόληση που οι γονείς τους
"απόλαυσαν". Kαι
είναι απίθανο ότι το κεφάλαιο θα προσλάβει έστω και ένα μικρό ποσοστό των
χιλίων εκατομμυρίων, ή περισσότερων, που είναι αυτήν την περίοδο άνεργοι.
Σύμφωνα με την άποψη του κεφαλαίου, το λογικότερο πράγμα θα ήταν απλά να
καταστραφούν αυτά τα απολύτως περιττά εκατομμύρια. Η απειλή της ανεργίας διευκολύνει πολύ το κεφάλαιο να
επιβάλλει τους κανόνες του στην εργασία, έτσι ώστε η επέκταση της ανεργίας
συνοδεύεται από την αύξηση της πίεσης και της απογοήτευσης για εκείνους που
εργάζονται.
Μπορούμε να σκεφτούμε την ανεργία (και την αυξανόμενη πίεση
της απασχόλησης) με δύο τρόπους. Μπορούμε να τη σκεφτούμε σαν μια κακοτυχία, μια προσωπική
καταστροφή. Είναι δύσκολο να μην το σκεφτεί κανείς έτσι μιας και η ανεργία
σημαίνει και ένδεια και αποκοπή από την κοινωνικά δρώμενα που δίνουν νόημα στη
ζωή. Αλλά υπάρχει κάτι ακόμα πιο σημαντικό από αυτό, κάτι που γίνεται σαφές εάν
το σκεφτούμε όχι ατομικά αλλά συλλογικά. Η ανεργία είναι μια σημαντική ρωγμή
στην κυριαρχία του κεφαλαίου. Εάν η απασχόληση είναι ο σημαντικότερος τρόπος με
τον οποίο το κεφάλαιο μας ελέγχει τότε η ανεργία σηματοδοτεί μια χαλάρωση του
κεφαλαιοκρατικού ελέγχου. Αναγκαζόμαστε να ψάξουμε άλλους τρόπους επιβίωσης που
δεν περιλαμβάνουν την πώληση της εργασίας μας. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό
σημαίνει απλά στροφή "στο έγκλημα", που δεν δημιουργεί κανένα
πρόβλημα για το κεφάλαιο. Αλλά υπάρχουν επίσης πολλές περιπτώσεις στις οποίες
οι άνθρωποι συγκεντρώνονται συλλογικά και δημιουργούν μια νέα κοινότητα εργασίας.
Αυτοί οι άνθρωποι λένε ότι αυτό που θέλουν δεν είναι απασχόληση αλλά η ευκαιρία
να αναπτυχθεί η "γνήσια εργασία", αξιοπρεπής εργασία, εργασία που
είναι σημαντική για τους ίδιους και την οποία ελέγχουν ωςκοινότητα. Ελέγχουν,
δηλαδή, τι είναι αυτό που κάνουν, το πώς
το κάνουν, και το πότε θα το κάνουν.
Τι κάνουμε; Τι λέμε; Καλούμε την κυβέρνηση να θεσπίσει μέτρα
για την αύξηση της απασχόλησης, ξέροντας ότι τέτοια μέτρα θα έχουν μια πολύ
περιορισμένη επίδραση επειδή ποτέ δεν θα επιτύχουν την δημιουργία ενός
καπιταλιστικού συστήματος βασισμένου στην πλήρη απασχόληση όλων? Ή ριχνόμαστε
στην προσπάθεια για τη γνήσια εργασία και λέμε "ναι, ναι, ναι. Εδώ υπάρχει
ένα φως, μια ελπίδα, εδώ υπάρχει μια πιθανή έξοδος από τον καπιταλισμό, από
αυτό το κλειστοφοβικό δωμάτιο που βαθμιαία μας καταστρέφει ";
Λέμε "όχι, δεν έχει έρθει η ώρα της επανάστασης. Το
μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αλλάξουμε εκ νέου την θέση των επίπλων
έως ότου να κάνει η επανάσταση την εμφάνιση της. Ή λέμε "Αυτό είναι μια
ρωγμή, μια ελπίδα, ας κάνουμε ό,τι μπορούμε για να το διευρύνουμε, ας κάνουμε
ό,τι είναι δυνατόν για να ξανασκεφτούμε τον κόσμο υπό το πρίσμα του φωτός που
λάμπει μέσα από τη ρωγμή"; Και όταν βλέπουμε ότι αυτές οι ομάδες έχουν τεράστιες
δυσκολίες να αποκτήσουν πρόσβαση στην αφθονία της κοινωνικής ζωής καθώς
εμποδίζόνται από την ιδιοκτησία και την αστυνομία, λέμε "σας το
είπα", ή κάνουμε όλα όσα είναι δυνατά ώστε να βρούμε μια προοδευτική λύση; Σκέφτομαι ότι επιλέγουμε τη δεύτερη λύση. Είναι προφανές ότι
οι προσπάθειες να αναπτυχθεί η "γνήσια εργασία" μέσα σε έναν κόσμο
αλλοτριωμένης εργασίας συναντούν τεράστιες δυσκολίες, αλλά αυτός είναι και ένας
λόγος για να συννενώσουμε τιςπροσπάθειες μας ώστε να υπερνικήσουμε τα εμπόδια. Εάν δεν κάνουμε την
αρχή (στη σκέψη και στην πράξη) από τις ρωγμές στα κεφαλαιοκρατικά συστήματα
ελέγχου που ήδη υπάρχουν, είναι δύσκολο να δούμε πώς μπορούμε να δραπετεύσουμε
από αυτό το δωμάτιο που μας πνίγει.
Το κεφάλαιο είναι ο διαχωρισμός των ανθρώπων από τα μέσα της
επιβίωσης (από την κοινωνική πραγματικότητα ). Αυτό γίνεται με τον θεσμό της
ιδιοκτησίας, αλλά πίσω από αυτό τον θεσμό βρίσκεται το Κράτος και η απειλή και
χρήση βίας για την προστασία της ιδιοκτησίας (η διαδικασία του διαχωρισμού).
Το κράτος μας ελέγχει όχι μόνο με τη βία αλλά και με το να
μας αποξενώνει τον ένα από τον άλλο, με την αφαίρεση του ελέγχου της κοινωνικής
ζωής (μέσω των εκλογών και της γραφειοκρατίας), με το διαχωρισμό του
δημόσιου/κοινού από το ιδιωτικό. Μας ελέγχει με το να μεταλλάσσει κάθε μορφή
διαμαρτυρίας σε κοινωνικές μορφές αποδεκτέςαπό
το κεφάλαιο. Όταν κτυπάμε τα κεφάλια μας στους τοίχους που πλησιάζουν
για να μας συντρίψουν, το κράτος λέει "όχι, εάν είστε δυστυχισμένοι, ελάτε
να ψηφίσετε στις εκλογές για να αποφασίσουμε που θα τοποθετήσουμε τα έπιπλα.Το
κράτος είναι μέρος της κλειστοφοβικής Λογικής του δωματίου που είμαστε μέσα, και μας επιβάλλει όλη την ώρα την ιδέα ότι δεν υπάρχει
κανένας πιθανός κόσμος πέρα από αυτό το δωμάτιο με τους κινούμενους τοίχους. Το κράτος είναι μια μορφή κυριαρχίας, αλλά είναι μια μορφή
κυριαρχίας που βρίσκεται σε κρίση. Παντού στον κόσμο, οι άνθρωποι λένε
"όχι, δεν θα δράσουμε μέσω του κράτους. Δεν θα οργανωθούμε σε πολιτικά
κόμματα. Δεν θα προσπαθήσουμε να αποκτήσουμε τον έλεγχο του κράτους. Δεν
θέλουμε να γίνουμε επαγγελματίες πολιτικοί. Είναι όλοι διεφθαρμένοι ".
Αυτό είναι φανερό αν παρατηρήσουμε την παγκόσμια πτώση στα ποσοστά πολιτών που
συμμετέχουν στα κόμματα και την αύξηση των ανεξάρτητων μορφών οργάνωσης.
Είναι πιο σαφές από ποτέ ότι αυτό που το κράτος κάνει (και
μπορεί να κάνει) εξαρτάται από ένα παγκόσμιο δύκτιο κεφαλαιοκρατικών κοινωνικών
σχέσεων, στο οποίο οι εκλογές ασκούν πολύ λίγη επίδραση. Γίνεται όλο και
περισσότερο προφανές ότι οι "εθνικοί ηγέτες" ανταποκρίνονται στις
μετακινήσεις του παγκόσμιου κεφαλαίου περισσότερο από ότι ανταποκρίνονται στις
ανάγκες των ανθρώπων της χώρας.Παντού υπάρχει αυτό που ονομάζεται 'Κρίση του
Αντιπροσωπευτικού Συστήματος”.
Αυτή είναι η δεύτερη σημαντική ρωγμή στην κεφαλαιοκρατική
κυριαρχία σήμερα. Ακριβώς όπως η ανεργία είναι μια ρωγμή στην
κυριαρχία-μέσω-απασχόλησης, έτσι η κρίση της αντιπροσώπευσης είναι μια ρωγμή
στο κυριαρχία-μέσω-του-κράτους. Αυτό απεικονίζεται όχι μόνο στην αύξηση των
ανεξάρτητων μορφών οργάνωσης, αλλά και στη σκόπιμη υιοθέτηση μορφών δράσης και
οργάνωσης (οριζόντια δομή, παραδείγματος χάριν) που δεν βρίσκουν ανάλογο στους
μηχανισμούς του κράτους.Τι κάνουμε; Τι λέμε; Τι κάνουμε με το "QueSEvayantodos!"; Αυτό μπορεί μπορεί να ιδωθεί στις ενέργειες των asambleasbarriales* στην Αργεντινή ως
μορφές κοινοτικής οργάνωσης που προσπαθούν συγκεκριμένα να εκφράσουν την
κοινοτική αξιοπρέπεια παρά τον αφηρημένο ατομικισμό που ενσαρκώνει το κράτος.
Και φυσικά εκφράζεται έξοχα στο "QueSEvayantodos!" ** Ένας πολιτικός
είναι ακριβώς ίδιος με τον άλλο επειδή το λάθος δεν είναι αυτό ή εκείνο το
κόμμα η κρατοσυγκεντρωτική ιδέα της πολιτικής.
Επισημαίνουμε ότι το "QueSEvayantodos!" είναι ένα
διφορούμενο σύνθημα με πολλές διαφορετικές έννοιες ανάλογα με τον άνθρωπο; Ή
αρπάζουμε το"QueSEvayantodos!" σαν κραυγή ενάντια στο κράτος, μια έξοχα
εύστοχη και συνοπτική έκφραση του τεράστιου χάσματος ανάμεσα στους ανθρώπους
και το κράτος, και προσπαθούμε να ανοίξουμε εκείνο το χάσμα, αναπτύσσοντας όσο
είναι δυνατόν επαναστατικές, αντι-κεφαλαιοκρατικές επιπτώσεις της κραυγής;
Λέμε ότι τα asambleasbarriales
δεν είναι τόσο σημαντικά τελικά επειδή περιέλαβαν, στην ακμή τους, μόνο μερικές
εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους; Ή λέμε "εδώ υπάρχει μια ρωγμή στον τοίχο,
εδώ υπάρχει κάτι που μας δείχνει το δρόμο προς ένα διαφορετικό είδος κοινωνίας,
αφήστε μας να την αγκαλιάσουμε, να τη λατρέψουμε, να συζητήσουμε τα προβλήματά
της, να κάνουμε οτι μπορούμε για να την ενισχύσουμε, διευρύνοντας τη
ρωγμή"; Λέμε ότι αυτά τα asambleas δεν είναι τόσο
σημαντικά, ώστε η Αριστερά θα'πρεπε να εστιάσει την προσοχή της στην δημιουργία
ενός κόμματος ή ενός συνασπισμού για τις εκλογές;
Ή λέμε ότι αυτά τα asambleas είναι πολύ, πολύ σημαντικά, έτσι ώστε τα ίδια θα πρέπει
να αποφασίσουν αν θα χρησιμοποιήσουν τις
εκλογές για να ενισχύσουν την ύπαρξή τους;
Λέμε ότι αυτό που είναι σημαντικό είναι να δημιουργηθεί ένα
αριστερό κόμμα, έτσι ώστε μια ημέρα να μπορεί να κερδίσει τον έλεγχο των
κρατικών μηχανισμών και να μας φέρει τη ριζική αλλαγή, ή λέμε "όχι, η ριζική Αλλαγή συμβαίνει ήδη, πρέπει να
κάνουμε ό,τι μπορούμε να την ενισχύσουμε και να εξαπλώσουμε"; Μια επιστήμη της ελπίδας η απασχόληση και το κράτος είναι σε κρίση και αυτές οι
κρίσεις είναι πιθανό να αυξηθούν σε όλο τον κόσμο. Σε κάθε περίπτωση πρέπει να
σκεφτούμε πώς να αντιδράσουμε σε αυτές.
Ισχυριζόμαστε ότι δεν βρισκόμαστε σε επαναστατική περίοδο,
έτσι ώστε το μόνο που είναι εφικτό είναι να προσπαθήσουμε νε βελτιώσουμε το
παρόν, να επανατοποθετήσουμε τα έπιπλα, να προσποιηθούμε ότι οι τοίχοι δεν
κινούνται και ότι η κεφαλαιοκρατία είναι ένα σταθερό σύστημα κυριαρχίας; Ή
βλέπουμε ότι η κεφαλαιοκρατία είναι μια άγρια και συνεχόμενη επίθεση ενάντια
στην ανθρωπότητα και στρέφουμε όλη την προσοχή μας στις σχισμές που υπάρχουν;
Πρέπει, φυσικά, να αρχίσουμε από τις σχισμές που υπάρχουν.
Πρέπει να προσπαθήσουμε να σκεφτούμε τον κόσμο υπό το πρίσμα αυτών των σχισμών.
Αυτό σημαίνει αμφισβήτηση με κάθε πιθανό τρόπο της κλειστοφοβικής λογικής που μας λέει ότι δεν
υπάρχει κανένας κόσμος έξω από τους τοίχους, ότι δεν υπάρχει καμία ελπίδα. Αυτό
σημαίνει κριτική - διαλεκτική σκεψη, σκέψη με φαντασία και ποίηση, κάνοντας ότι
μπορούμε για να διαλύσουμε αυτούς τους τοίχους τόσο θεωρητικά όσο και
ουσιαστικά.
Δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα σε όλα αυτά. Όσο περισσότερο
προχωρούν οι τοίχοι καταπάνω σε μας, τόσο λιγότερες πιθανότητες φαίνεται να'χει
η ανθρωπότητα να επιζήσει. Αλλά μια πιθανότητα υπάρχει και πρέπει να
στοιχηματίσουμε σ'αυτήν.
Αυτό σημαίνει μια διαφορετική αντίληψη της επιστήμης.
Η επιστήμη δεν μπορεί να είναι ένας αμερόληπτος,
αντικειμενικός απολογισμός της κίνησης των τοίχων μέχρι το σημείο όπου η
ανθρωπότητα καταστρέφεται και τότε να φωνάξουμε "Βλέπετε, ήμασταν
επιστημονικά σωστοί, δεν υπήρξε καμία δυνατότητα ενός άλλου κόσμου" (αλλά δεν
θα υπάρχει κανένας να μας ακούσει).
Όχι, η επιστήμη, εάν την αντιλαμβανόμαστε ως τμήμα της
προσπάθειας για την επιβίωση της ανθρωπότητας μπορεί να είναι μόνο μια επιστήμη
που στοιχηματίζει επάνω στη δυνατότητα της απόδρασης από το δωμάτιο, μια
επιστήμη που ψάχνει και βλέπει αυτές τις ρωγμές, κάνοντας ότι είναι δυνατό ώστε
να τις καταστήσει μεγαλύτερες.
Είναι ζήτημα οπτικής. Να κοιτάμε τις καταστάσεις όχι
αντικειμενικά (σαν να΄μασταν ψηλά στο φεγγάρι), αλλά να τις εξετάζουμε για να
βρούμε τις δυνατότητες τους και να δούμε πώς μπορούν να αναπτυχθούν αυτές οι
δυνατότητες με κριτική σκέψη. Υπάρχουν πάντα δυνατότητες επειδή είμαστε
ανθρώποι, επειδή αγωνιζόμαστε πάντα ενάντια στην καταπίεση και επειδή η
καταπίεση είναι πάντα γεμάτη από ρωγμές που οι προσπάθειές μας δημιουργούν.
*asambleasbarriales:
Λαϊκές συνελεύσεις συνοικιών, με οριζόντια δομη, που λειτούργησαν και
εξαπλώθηκαν μετά την λαϊκή εξέγερση του
Δεκέμβρη 2001 στην Αργεντινή.
**"QueSEvayantodos!"
: "Να φύγουν όλοι!" Σύνθημα
που επικράτησε στις κινητοποιήσεις στην Αργεντινή.
