Υπουργείον Λατρείας
«Όταν εγώ χρησιμοποιώ μια λέξη», είπε ο Humpty Dumpty περιφρονητικά, «σημαίνει αυτό που εγώ επιλέγω να σημαίνει – τίποτα λιγότερο, τίποτα περισσότερο».
«Η ερώτηση είναι», είπε η Αλίκη, «αν μπορείς να κάνεις τις λέξεις να σημαίνουν διαφορετικά πράγματα».
«Η ερώτηση είναι», είπε ο Humpty Dumpty, «ποιος είναι το αφεντικό – αυτό είν’ όλο».
Λιούις Κάρολ, «Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων»
«Και είπεν ο Θεός γεννηθήτω φως και εγένετο φως. Και είπεν ο Θεός γεννηθήτω στερέωμα…» – «Λόγια, λόγια, λόγια...» Ο Άμλετ περιφέρεται –γκρινιάζοντας– πάνω στα χαλάσματα, που θα μπαζωθούν για να χτιστεί η Ωκεανία του Όργουελ.
Οι λέξεις δεν είναι παρά συνδυασμοί φθόγγων που δίνουν στα πράγματα υπόσταση. Αυτό είναι ένα άρθρο, αυτό εδώ δεν είναι μια πίπα. Ή αυτό δεν είναι ένα άρθρο, αυτό εδώ είναι μια πίπα. Οι λέξεις ονοματίζουν υλικά και άυλα, χαρτογραφούν ενέργειες, δημιουργούν κλίμα. Κυρίως, όμως, είναι τζάμπα. Μπορεί κανείς να κάνει όση κατάχρηση θέλει. Κατάχρηση. Χμμ... Οι λέξεις αναγκάζουν σε συνειρμούς: κατάχρηση – εξουσία.
Η εξουσία πάντα έκανε κατάχρηση των λέξεων και η κατάχρηση των λέξεων πάντα οδηγούσε στην εξουσία. Ή στην καταβαράθρωσή της. Το σημερινό πολιτικό κλίμα, δυο μόλις μήνες μετά τις εκλογές, είναι απόδειξη περίτρανη της θεωρίας που θέλει τις λέξεις να δημιουργούν πραγματικότητα. Ή να επανεφευρίσκουν την ήδη υπάρχουσα.
Ο νέος λόγος εμφανίζεται λιγότερο τρομακτικός απ’ ό,τι περιμέναμε: «Επίδομα Αλληλεγγύης», «Προστασία του Πολίτη», «Πράσινη Ανάπτυξη». Σαν να έχεις προετοιμαστεί ψυχολογικά να δεις αιμοσταγές θρίλερ και να πέφτεις πάνω στη «Μελωδία της ευτυχίας». Που –παραδέξου το– ήταν πάντα μια ένοχη απόλαυση.
Κι εδώ είναι που έρχονται οι λέξεις να κάνουν τη βρόμικη δουλειά. Μέσω μιας καθαρά επικοινωνιακής προσέγγισης των πραγμάτων, το ΠΑΣΟΚ κατάφερε να δημιουργήσει στον μέσο πολίτη μια αίσθηση «προοπτικής». Η επόμενη μέρα έφερε μαζί της μια ποιητική διάθεση, περιχυμένη με νότες γκουρμεδιάς νεοταβέρνας, με βιολογικά και απαλή εσάνς καλοσύνης.
Τα καινούργια ονόματα των υπουργείων τα οραματίζονταν από το 2007 ο Γ. Παπανδρέου και οι σύμβουλοί του – αν και η ιστορία της αλλαγής ονομάτων καλά κρατεί από καταβολής του ελληνικού κράτους. Οι λέξεις, βέβαια, πάντα αντικατόπτριζαν (ενίοτε και διαμόρφωναν) το εκάστοτε κοινωνικό γίγνεσθαι. Το υπουργείο Λατρείας του 1823 δεν είχε σχέση με τη Λάιζα Μινέλι, ούτε κατέβαζε άρμα στα φεστιβάλ gay pride. Ήταν η μετονομασία του υπουργείου Θρησκείας.
Εν έτει 2009, λοιπόν, στο υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων προστίθεται το «Διά Βίου Μάθησης», φράση αισιόδοξη, που (ενώ παλιότερα θα παρέπεμπε στο θεσμό του «αιώνιου φοιτητή») σήμερα αντανακλά μια διάθεση αυτοβελτίωσης και επιθυμίας για εκσυγχρονισμό. Φυσικά, το «Θρησκευμάτων» παραμένει. Η αποπαπαδοποίηση –που αρχικά υποσχέθηκαν– θ’ αργήσει ακόμη μια μέρα.
Το υπουργείο Δημόσιας Τάξης (που για πολλά χρόνια ονομαζόταν Εθνικής Ασφαλείας και του οποίου ηγείτο κάποτε ο Μανιαδάκης, ο άνθρωπος που φημολογείται ότι εξάρθρωσε το Κομμουνιστικό Κόμμα) μετονομάζεται σε υπουργείο Προστασίας του Πολίτη. Η αλήθεια είναι ότι οι λέξεις Τάξη και Ασφάλεια έχουν προ πολλού αποδείξει τη σημασιολογική τους ελαστικότητα κι έχουν επιβαρύνει το κάρμα τους τόσο, που η λέξη Προστασία να κάνει συνειρμό με το Προδέρμ.
Καινούργιο λήμμα στο λεξιλόγιο του ΠΑΣΟΚ και η «Πράσινη Ανάπτυξη», που σε παραπέμπει απευθείας σ’ έναν μαγικό τόπο με λιβάδια, ρυάκια και πολίτες που τρέφονται με αιολική ενέργεια για να διατηρήσουν σταθερή την εντροπία της χώρας. Η Πράσινη Ανάπτυξη μ’ αρέσει, μα δεν ξέρω τί είναι και πώς εφαρμόζεται σε μια χώρα που απέτυχε μέχρι και στην ανακύκλωση. Όπως μ’ αρέσει και η Διαφάνεια στο υπ. Δικαιοσύνης, Διαφάνειας, Ισότητας και Ατομικών Δικαιωμάτων – που επίσης δεν ξέρω πώς εφαρμόζεται, αλλά δεν παύω να ελπίζω. (Το γεγονός, βέβαια, ότι τα Ατομικά Δικαιώματα, παρότι κατοχυρωμένα, γίνονται παντιέρα σε όνομα υπουργείου, μόνο σε σκέψεις ότι κάποιος ελεύθερα τα καταπατά μπορεί να οδηγήσει.)
Το ΥΠΕΧΩΔΕ γίνεται «Υποδομών» και κάπως έτσι μπαίνει στο μάτι του στωικού: «Μα δεν υπάρχουν υποδομές» – θα υπάρξουν, έτσι λέει το όνομα του υπουργείου. Όπως θα υπάρξει και η «Ανταγωνιστικότητα», την οποία θεωρούσαμε αστικό μύθο, μέχρι που την είδαμε να φιγουράρει περήφανη στο υπ. Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας & Ναυτιλίας.
Ο όρος «Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση» είναι άγνωστος στο 99% των πολιτών, αλλά δεν παύει να μαγεύει – όπως, άλλωστε, και ολόκληρη η sci-fi κουλτούρα. Πάντως, ήδη στη σελίδα του υπουργείου Εσωτερικών δημοσιεύονται όλες ανεξαιρέτως οι αποφάσεις του υπουργείου, ενώ υπάρχει και η δυνατότητα σχολίου και παρακολούθησης διαβουλεύσεων μέσω RSS.
Τέλος, τις τελευταίες μέρες διανέμεται ένα επίδομα ονόματι «Αλληλεγγύης» – λέξη που συνάντησα τελευταία φορά στις «Μικρές Κυρίες», και ακούγεται πιο συγκινητική κι απ’ τις «Μικρές Κυρίες» και την «Πολυάννα» και το «Χωρίς Οικογένεια» μαζί.
Λένε πως η γλώσσα δεν κάνει ποτέ λάθη. Αυτό, βέβαια, το λένε μόνο για το σημαίνον, όχι για το σημαινόμενο. Οι λέξεις που επέλεξε η νέα κυβέρνηση εγείρουν υποσχέσεις, παρόλο που –καταλαμβάνοντας μια περίοπτη θέση σε μαρκίζα υπουργείου- θεωρούνται ήδη κεκτημένες έννοιες και δράσεις, δηλαδή λέξεις με πραγματικό αντίκρισμα.
Η απόσταση από το πραγματικό στο υπαρκτό δεν διανύθηκε σχεδόν ποτέ σε ανάλογες περιπτώσεις - οι λέξεις πάντα υπερτερούσαν του αποτελέσματος. Οι 8 στους 10, όμως, δεν παύουν να πιστεύουν σ’ αυτές. Και είναι γνωστό ότι η πίστη στην ύπαρξη ενός πράγματος υπαγορεύεται από την ανάγκη πλήρωσης κάποιου κενού. Ίδωμεν.
«Η ερώτηση είναι», είπε η Αλίκη, «αν μπορείς να κάνεις τις λέξεις να σημαίνουν διαφορετικά πράγματα».
«Η ερώτηση είναι», είπε ο Humpty Dumpty, «ποιος είναι το αφεντικό – αυτό είν’ όλο».
Λιούις Κάρολ, «Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων»
«Και είπεν ο Θεός γεννηθήτω φως και εγένετο φως. Και είπεν ο Θεός γεννηθήτω στερέωμα…» – «Λόγια, λόγια, λόγια...» Ο Άμλετ περιφέρεται –γκρινιάζοντας– πάνω στα χαλάσματα, που θα μπαζωθούν για να χτιστεί η Ωκεανία του Όργουελ.
Οι λέξεις δεν είναι παρά συνδυασμοί φθόγγων που δίνουν στα πράγματα υπόσταση. Αυτό είναι ένα άρθρο, αυτό εδώ δεν είναι μια πίπα. Ή αυτό δεν είναι ένα άρθρο, αυτό εδώ είναι μια πίπα. Οι λέξεις ονοματίζουν υλικά και άυλα, χαρτογραφούν ενέργειες, δημιουργούν κλίμα. Κυρίως, όμως, είναι τζάμπα. Μπορεί κανείς να κάνει όση κατάχρηση θέλει. Κατάχρηση. Χμμ... Οι λέξεις αναγκάζουν σε συνειρμούς: κατάχρηση – εξουσία.
Η εξουσία πάντα έκανε κατάχρηση των λέξεων και η κατάχρηση των λέξεων πάντα οδηγούσε στην εξουσία. Ή στην καταβαράθρωσή της. Το σημερινό πολιτικό κλίμα, δυο μόλις μήνες μετά τις εκλογές, είναι απόδειξη περίτρανη της θεωρίας που θέλει τις λέξεις να δημιουργούν πραγματικότητα. Ή να επανεφευρίσκουν την ήδη υπάρχουσα.
Ο νέος λόγος εμφανίζεται λιγότερο τρομακτικός απ’ ό,τι περιμέναμε: «Επίδομα Αλληλεγγύης», «Προστασία του Πολίτη», «Πράσινη Ανάπτυξη». Σαν να έχεις προετοιμαστεί ψυχολογικά να δεις αιμοσταγές θρίλερ και να πέφτεις πάνω στη «Μελωδία της ευτυχίας». Που –παραδέξου το– ήταν πάντα μια ένοχη απόλαυση.
Κι εδώ είναι που έρχονται οι λέξεις να κάνουν τη βρόμικη δουλειά. Μέσω μιας καθαρά επικοινωνιακής προσέγγισης των πραγμάτων, το ΠΑΣΟΚ κατάφερε να δημιουργήσει στον μέσο πολίτη μια αίσθηση «προοπτικής». Η επόμενη μέρα έφερε μαζί της μια ποιητική διάθεση, περιχυμένη με νότες γκουρμεδιάς νεοταβέρνας, με βιολογικά και απαλή εσάνς καλοσύνης.
Τα καινούργια ονόματα των υπουργείων τα οραματίζονταν από το 2007 ο Γ. Παπανδρέου και οι σύμβουλοί του – αν και η ιστορία της αλλαγής ονομάτων καλά κρατεί από καταβολής του ελληνικού κράτους. Οι λέξεις, βέβαια, πάντα αντικατόπτριζαν (ενίοτε και διαμόρφωναν) το εκάστοτε κοινωνικό γίγνεσθαι. Το υπουργείο Λατρείας του 1823 δεν είχε σχέση με τη Λάιζα Μινέλι, ούτε κατέβαζε άρμα στα φεστιβάλ gay pride. Ήταν η μετονομασία του υπουργείου Θρησκείας.
Εν έτει 2009, λοιπόν, στο υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων προστίθεται το «Διά Βίου Μάθησης», φράση αισιόδοξη, που (ενώ παλιότερα θα παρέπεμπε στο θεσμό του «αιώνιου φοιτητή») σήμερα αντανακλά μια διάθεση αυτοβελτίωσης και επιθυμίας για εκσυγχρονισμό. Φυσικά, το «Θρησκευμάτων» παραμένει. Η αποπαπαδοποίηση –που αρχικά υποσχέθηκαν– θ’ αργήσει ακόμη μια μέρα.
Το υπουργείο Δημόσιας Τάξης (που για πολλά χρόνια ονομαζόταν Εθνικής Ασφαλείας και του οποίου ηγείτο κάποτε ο Μανιαδάκης, ο άνθρωπος που φημολογείται ότι εξάρθρωσε το Κομμουνιστικό Κόμμα) μετονομάζεται σε υπουργείο Προστασίας του Πολίτη. Η αλήθεια είναι ότι οι λέξεις Τάξη και Ασφάλεια έχουν προ πολλού αποδείξει τη σημασιολογική τους ελαστικότητα κι έχουν επιβαρύνει το κάρμα τους τόσο, που η λέξη Προστασία να κάνει συνειρμό με το Προδέρμ.
Καινούργιο λήμμα στο λεξιλόγιο του ΠΑΣΟΚ και η «Πράσινη Ανάπτυξη», που σε παραπέμπει απευθείας σ’ έναν μαγικό τόπο με λιβάδια, ρυάκια και πολίτες που τρέφονται με αιολική ενέργεια για να διατηρήσουν σταθερή την εντροπία της χώρας. Η Πράσινη Ανάπτυξη μ’ αρέσει, μα δεν ξέρω τί είναι και πώς εφαρμόζεται σε μια χώρα που απέτυχε μέχρι και στην ανακύκλωση. Όπως μ’ αρέσει και η Διαφάνεια στο υπ. Δικαιοσύνης, Διαφάνειας, Ισότητας και Ατομικών Δικαιωμάτων – που επίσης δεν ξέρω πώς εφαρμόζεται, αλλά δεν παύω να ελπίζω. (Το γεγονός, βέβαια, ότι τα Ατομικά Δικαιώματα, παρότι κατοχυρωμένα, γίνονται παντιέρα σε όνομα υπουργείου, μόνο σε σκέψεις ότι κάποιος ελεύθερα τα καταπατά μπορεί να οδηγήσει.)
Το ΥΠΕΧΩΔΕ γίνεται «Υποδομών» και κάπως έτσι μπαίνει στο μάτι του στωικού: «Μα δεν υπάρχουν υποδομές» – θα υπάρξουν, έτσι λέει το όνομα του υπουργείου. Όπως θα υπάρξει και η «Ανταγωνιστικότητα», την οποία θεωρούσαμε αστικό μύθο, μέχρι που την είδαμε να φιγουράρει περήφανη στο υπ. Οικονομίας, Ανταγωνιστικότητας & Ναυτιλίας.
Ο όρος «Ηλεκτρονική Διακυβέρνηση» είναι άγνωστος στο 99% των πολιτών, αλλά δεν παύει να μαγεύει – όπως, άλλωστε, και ολόκληρη η sci-fi κουλτούρα. Πάντως, ήδη στη σελίδα του υπουργείου Εσωτερικών δημοσιεύονται όλες ανεξαιρέτως οι αποφάσεις του υπουργείου, ενώ υπάρχει και η δυνατότητα σχολίου και παρακολούθησης διαβουλεύσεων μέσω RSS.
Τέλος, τις τελευταίες μέρες διανέμεται ένα επίδομα ονόματι «Αλληλεγγύης» – λέξη που συνάντησα τελευταία φορά στις «Μικρές Κυρίες», και ακούγεται πιο συγκινητική κι απ’ τις «Μικρές Κυρίες» και την «Πολυάννα» και το «Χωρίς Οικογένεια» μαζί.
Λένε πως η γλώσσα δεν κάνει ποτέ λάθη. Αυτό, βέβαια, το λένε μόνο για το σημαίνον, όχι για το σημαινόμενο. Οι λέξεις που επέλεξε η νέα κυβέρνηση εγείρουν υποσχέσεις, παρόλο που –καταλαμβάνοντας μια περίοπτη θέση σε μαρκίζα υπουργείου- θεωρούνται ήδη κεκτημένες έννοιες και δράσεις, δηλαδή λέξεις με πραγματικό αντίκρισμα.
Η απόσταση από το πραγματικό στο υπαρκτό δεν διανύθηκε σχεδόν ποτέ σε ανάλογες περιπτώσεις - οι λέξεις πάντα υπερτερούσαν του αποτελέσματος. Οι 8 στους 10, όμως, δεν παύουν να πιστεύουν σ’ αυτές. Και είναι γνωστό ότι η πίστη στην ύπαρξη ενός πράγματος υπαγορεύεται από την ανάγκη πλήρωσης κάποιου κενού. Ίδωμεν.
