Sonar
«Ένας αισιόδοξος πιστεύει πως ζούμε στον καλύτερο δυνατό κόσμο. Ένας απαισιόδοξος φοβάται πως αυτό είναι αλήθεια».
Τόμας Κάμπελ
«Η αισιοδοξία είναι επαναστατική αρετή».
Σεν Ζιστ
«Στη ζωή υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων: οι αισιόδοξοι και οι απαισιόδοξοι. Οι απαισιόδοξοι έχουν συνήθως δίκιο. Αν, όμως, η ανθρωπότητα έφτασε εδώ που έχει φτάσει, αυτό το χρωστάει στους αισιόδοξους».
Κ. Πόπερ
«Απαισιόδοξος είναι ένας καλά ενημερωμένος αισιόδοξος».
Άγνωστος
«Η μεγαλύτερη ευτυχία στη ζωή είναι η διαπίστωση ότι μας αγαπούν γι’ αυτό που είμαστε ή, μάλλον, παρά το γεγονός ότι είμαστε αυτό που είμαστε».
Βίκτωρ Ουγκό
«Ο αισιόδοξος σας κοιτάζει στα χέρια και ο απαισιόδοξος στα πόδια».
Τζ. Κ. Τσέστερτον
«Το μέλλον ανήκει σ’ αυτούς που πιστεύουν στην ομορφιά των ονείρων τους».
Έλινορ Ρούσβελτ
Μήπως έχουν δίκιο οι απαισιόδοξοι; Μήπως η ευτυχία είναι ένα άπιαστο όνειρο και η αισιοδοξία μια ρηχή αντιμετώπιση της ζωής, «προσόν» των αδιάφορων, των χαζοχαρούμενων;
Είναι η αισιοδοξία και η ευτυχία μια αυστηρά προσωπική υπόθεση; Πόσο εύκολο είναι να χαμογελάς κάθε μέρα στον περιπτερά, που τις περισσότερες φορές δεν σου λέει ούτε καν καλημέρα; Πόσο αισιόδοξη διάθεση μπορείς να έχεις όταν γύρω σου όλα φαίνονται να καταρρέουν; Τα τελευταία χρόνια οι δυσοίωνες ειδήσεις κυριαρχούν και λιγοστεύουν οι λόγοι για να είναι ένας άνθρωπος και μια κοινωνία χαρούμενοι. Οικονομική κρίση, ανεργία, λουκέτο, χρεοκοπία, δάνεια, πόλεμοι, φτώχεια – πού καιρός για ένα χαμόγελο... Αποδιώχνοντας τις απαισιόδοξες αμφιβολίες μου, θυμάμαι τα λόγια της αμερικανίδας ακτιβίστριας Ρεμπέκα Σόλνιτ: «Η χαρά δεν προδίδει, αλλά στηρίζει τη δράση. Και όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια πολιτική που θέλει να μας φοβίσει, να μας απομονώσει, να μας αποξενώσει, η χαρά είναι μια θαυμαστή πρώτη πράξη εξέγερσης».
Αναζητώντας το ελιξίριο της αισιοδοξίας
Ποια είναι η μαγική συνταγή για να είναι κανείς αισιόδοξος; Οι επιστήμες διχάζονται. Σύμφωνα με την ψυχολογία, κανένας άνθρωπος δεν κληρονομεί γονίδια απαισιοδοξίας ή αισιοδοξίας. Μαθαίνει, όμως, να αντιμετωπίζει θετικά ή αρνητικά τη ζωή. Βασικό κλειδί για έναν αισιόδοξο βίο είναι η… εναρκτήρια πίστα, η παιδική ηλικία. Πίσω δε από μια χαμογελαστή και μια θλιμμένη φατσούλα, δεν κρύβεται τίποτ’ άλλο παρά ένας διαμορφωμένος διαφορετικός τρόπος να σκέφτεσαι και να ζεις: ο αισιόδοξος πιστεύει ότι η ζωή έχει αξία – σε αντίθεση με τον απαισιόδοξο, που «πνίγεται» στην απελπισία της αντίθετης άποψης. Αυτές οι αλληλοσυγκρουόμενες υπαρξιακές αντιλήψεις κινούν σε μεγάλο βαθμό και τα νήματα των επιλογών μας. Έτσι οι απαισιόδοξοι, κατά κύριο λόγο, διστάζουν να διεκδικήσουν, φοβούμενοι το ρίσκο, προκαταβολικά βέβαιοι για το άσκοπο του εγχειρήματος. Από την άλλη πλευρά, οι αισιόδοξοι, κοιτάζοντας το μέλλον, δεν «σκαλώνουν» στο φόβο του άγνωστου, αλλά εμμένουν στη χαρά της έκπληξης, της περιπέτειας και των προκλήσεων, που δυνάμει μπορούν να προκύψουν.
Στην αντίπερα όχθη, μια ομάδα αμερικανών και βρετανών νευρολόγων κατέληξε ότι γονίδια καθορίζουν κατά το ήμισυ τα επίπεδα ικανοποίησης κάθε ανθρώπου από τη ζωή του. Διαπίστωσε δε ότι για τα θετικά vibes που εκπέμπουν οι άνθρωποι ευθύνεται μια περιοχή του εγκεφάλου πίσω από τα μάτια, ο «πρόσθιος ζωνωτός φλοιός» (ΑCC). Σύμφωνα με τους… αισιόδοξους ερευνητές, οι περισσότεροι άνθρωποι πάσχουν από μια «οπτιμιστική μεροληψία», καθώς πιο εύκολα μπορούν να φανταστούν ευνοϊκά γεγονότα για το μέλλον, παρά αρνητικές εξελίξεις.
Στο Βανουάτου, αδελφές μου!
Τι είναι αυτό που κάνει μια κοινωνία και τα μέλη της ευτυχισμένα; Εδώ και πολλά χρόνια, οι οικονομολόγοι ταύτιζαν την ευτυχία και την ποιότητα ζωής των χωρών με τους δείκτες οικονομικής ευημερίας. Όμως, σύμφωνα με μια έρευνα του 2006, που έγινε από το βρετανικό Ίδρυμα Νέας Οικονομίας, την πρώτη θέση στη «λίστα των πιο ευτυχισμένων» του πλανήτη κατείχε το άσημο νησιωτικό κρατίδιο Βανουάτου, που κείται στον Ειρηνικό, οι κάτοικοι του οποίου είχαν μόλις 2.900 δολάρια κατά κεφαλήν εισόδημα. Αντίθετα, η κοιτίδα του καπιταλισμού, η Αμερική, ίσα που πρόλαβε να αναρριχηθεί στην 150ή θέση, σε σύνολο 178 χωρών που αξιολογήθηκαν. Την ίδια χρονιά δημοσιοποιήθηκε μία ακόμα έρευνα του κοινωνικού ψυχολόγου Άντριαν Ουάιτ, σε παγκόσμιο δείγμα 80.000 πολιτών, αποδεικνύοντας συν τοις άλλοις το ενδιαφέρον των επιστημόνων για τη μελέτη της ευτυχίας. Ως οι πλέον χαρούμενοι πολίτες αναδείχθηκαν οι Δανοί, οι Ελβετοί, οι Αυστριακοί, οι Ισλανδοί, οι πολίτες από τις Μπαχάμες, οι Φινλανδοί, οι Σουηδοί, και ακολούθησαν χώρες όπως το Μπουτάν, το Μπρουνέι και ο Καναδάς. Όταν… τρίτωσε το κακό, με την έρευνα «Παγκόσμιες αξίες», το 2008, σε δείγμα 350.000 ατόμων σε 97 χώρες, ένας διάχυτος προβληματισμός κυριάρχησε στους μελετητές της ευτυχίας. Πρώτη ήταν πάλι η Δανία και τελευταία η Ζιμπάμπουε, ενώ χώρες όπως η Κολομβία και το Πουέρτο Ρίκο εξοβέλισαν από τη δεκάδα παραδοσιακά ευτυχισμένες και ανεπτυγμένες χώρες, όπως η Φινλανδία και η Σουηδία. Ενώ το Ελ Σαλβαδόρ –από την 11η θέση– κοιτούσε αφ’ υψηλού τις ΗΠΑ, που ήταν στη 16η θέση.
Το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία (μπορεί, όμως, να αγοράσει λίγη;)
Μάλλον όχι. Τα συμπεράσματα των μελετών αποτέλεσαν ένα γερό ράπισμα στους θιασώτες της αντίληψης πως οικονομική μεγέθυνση και ευτυχία ταυτίζονται. Όπως φάνηκε, τα λεφτά δεν φέρνουν τη συλλογική ευτυχία. Πώς αλλιώς να ερμηνευτεί το ότι ο εύπορος δυτικός κόσμος δεν νιώθει ευτυχισμένος και ότι μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η αύξηση των εισοδημάτων δεν ακολουθήθηκε από αντίστοιχη άνοδο της ευτυχίας…
Κάπου αλλού, λοιπόν, κρύβεται το νόημα. Άλλες έννοιες κάνουν τους ανθρώπους χαρούμενους και ολοκληρωμένους και –όπως αποδείχτηκε– αυτές είναι: η ελευθερία επιλογής, οι ίσες ευκαιρίες των δύο φύλων, η αυξημένη δεκτικότητα στις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων, η κοινωνική αποδοχή, η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης. Στις φτωχότερες χώρες η ευτυχία συνδεόταν με την κοινωνική αλληλεγγύη, την προσφορά, την αγαθοεργία, ακόμα και τη θρησκευτική πίστη.
Βέβαια, δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε ότι στον Τρίτο Κόσμο, που μαστίζεται από την απόλυτη εξαθλίωση, η αύξηση εισοδήματος συνεπάγεται και αύξηση της ευτυχίας, καθώς εξασφαλίζει αγαθά και υπηρεσίες μείζονος σημασίας. Ωστόσο, η κατανάλωση λαχανικών από το κηπάκι που διατηρεί μια οικογένεια στις Μπαχάμες ή η στήριξη των οικογενειακών δικτύων προς τους ηλικιωμένους του Ελ Σαλβαδόρ μπορεί να μην εγγράφονται στο ΑΕΠ, αλλά αποτελούν στοιχείο της ποιότητας ζωής και της συνακόλουθης ευτυχίας που βιώνουν οι άνθρωποι.
Ακόμα και ο Μαρξ στο «Κεφάλαιο» διαπίστωνε ότι στις φτωχές χώρες οι άνθρωποι περνούν καλά – όχι βέβαια για να υπεραμυνθεί της φτώχειας, αλλά για να δείξει ότι η καπιταλιστική συσσώρευση και τα επακόλουθά της οδηγούν στη δυστυχία ολόκληρες στρατιές ανθρώπων. Η κριτική του ΑΕΠ ως δείκτη πραγματικού επιπέδου ζωής δεν επιδιώκει να γίνει απολογητής της φτώχειας, αλλά πρωτίστως συνδέεται με την κριτική του πλούτου.
Ο ιός της χαράς
Επαναπροσδιορίζοντας, λοιπόν, τις συνθήκες που μας κάνουν ευτυχείς, το όραμα της απόκτησης όλο και περισσότερων αγαθών –που αποτελεί και την κινητήρια δύναμη του σύγχρονου καπιταλισμού– φαίνεται να δέχεται πλήγμα. Αν δεχθούμε ότι κάποιος που ζει πάνω από το όριο της φτώχειας δεν γίνεται κατά πολύ πιο ευτυχισμένος μαζεύοντας επί πλέον χρήματα, προκύπτει το ερώτημα: για ποιο λόγο θα πρέπει να επιδιδόμαστε σ’ αυτό το ατελείωτο κυνήγι του πλούτου; Η ατομική ευτυχία συνδέεται τελικά με την ικανοποίηση από την εργασία, τον ποιοτικό ελεύθερο χρόνο, τις αρμονικές οικογενειακές και φιλικές σχέσεις, το ευχάριστο εργασιακό και το καθαρό φυσικό περιβάλλον. Η «τοξικότητα» των δυτικών κοινωνιών, με τους εξαντλητικούς ρυθμούς δουλειάς, τον ανταγωνισμό και την αποσάθρωση των σχέσεων δεν αφήνει και πολλά περιθώρια να ανθοφορήσουν η χαρά και η ελπίδα. Και μην ξεχνάτε: οι επιστήμονες της ευτυχίας επισημαίνουν ότι η χαρά μέσα στα κοινωνικά δίκτυα είναι μεταδοτική – περισσότερο δε απ’ ό,τι η λύπη. Ενώ η μόλυνση από τον «ιό της ευτυχίας» εξαρτάται από τη χωροταξία και τη γεωγραφική απόσταση των συνδεδεμένων προσώπων. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο βλέπουμε έναν χαρούμενο άνθρωπο τόσο πιο εύκολο είναι να επηρεάσει τη διάθεσή μας.
Οι γκρινιάρηδες της Ε.Ε.
Με ένα ανικανοποίητο συναίσθημα πορεύονται οι έλληνες πολίτες. Ανάμεσα στις χώρες της Ε.Ε., η Ελλάδα περιλαμβάνει τους πιο ανικανοποίητους πολίτες σε σχέση με την επάρκεια του εισοδήματός τους, την ικανοποίηση από την εργασία, την κατοικία τους κ.ά., ενώ η έλλειψη ικανοποίησης συνδυάζεται και με ισχυρό συναίσθημα φόβου. Η χώρα κατέχει την παγκόσμια πρωτιά σε ποσοστά ανθρώπων που: πιστεύουν ότι τα πράγματα πάνε από το κακό στο χειρότερο (74%), φοβούνται τις επιπτώσεις από την υπερθέρμανση του πλανήτη (34%), θεωρούν ως δεύτερο σε μέγεθος φόβο της ζωής τους την απώλεια εργασίας. Όσο για την τρομοκρατία, ελάχιστοι θεωρούν πως είναι πραγματική απειλή (4%). Τέλος, οκτώ στους δέκα Έλληνες θεωρούν ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν χειρότερη ζωή απ’ ό,τι εκείνοι. Έχοντας επίγνωση των τεράστιων δυσκολιών που αντιμετωπίζει η πλειονότητα του πληθυσμού αυτής της χώρας όταν είναι ανάγκη να διαπραγματευθούμε ακόμα και τα αυτονόητα, σκέφτομαι το άγνωστο, μακρινό και ευτυχισμένο Βανουάτου και αναρωτιέμαι μήπως πρέπει να δούμε τα πράγματα κάπως αλλιώς…
Μια αμφιλεγόμενα αισιόδοξη ερώτηση ζητά απάντηση. Τι είναι, τελικά, αυτό που κάνει τους ανθρώπους χαρούμενους; Στο ερώτημα απαντούν μία ψυχίατρος, ένας δημοσιογράφος, ένας μαρξιστής παπάς, ένα παιδί και ένας συγγραφέας.
Αστέρης Αστεριάδης, συγγραφέας
«Ψάχνουμε με μανία λόγο για να δικαιολογήσουμε τη μιζέρια μας. Η κοινωνία μάς δίνει απλόχερα ό,τι και αν ζητήσουμε, αρκεί φυσικά να είμαστε ικανοί να το πληρώσουμε. Ακόμα και αυτοί που τα καταφέρνουν, θέτουν αμέσως τον επόμενο στόχο. Την ίδια στιγμή αναπολούν το απλό και όμορφο παρελθόν και η ιστορία αυτή δεν φαίνεται να έχει τελειωμό. Γιατί πάντα “εμείς ζούσαμε πιο αληθινά από εσάς”. Αυτοί που δεν τα καταφέρνουν, ελπίζουν, κάνουν θυσίες, περιμένουν. Όλοι χάνουμε χρόνο. Στιγμές, γιατί στιγμές είναι το μόνο που έχουμε. Νομίζουμε πως το ωραιότερο μέρος του κόσμου είναι η πόλη μας. Δεν ταξιδεύουμε, παρά μόνο με το μυαλό μας. Και το μυαλό μας κάνει δυσάρεστα ταξίδια. Αυτά μας επιβάλλουν, αυτά θέλουμε να αποδεχόμαστε. Έχουμε όλο το χρόνο για να μετανιώσουμε, καθόλου χρόνο για να ζήσουμε ευτυχισμένοι. Θα μπορούσε να είναι πολύ απλό, είμαστε όμως κακοί άνθρωποι και, τελικά, παίρνουμε πάντα αυτό που μας αξίζει. Και, μερικές φορές, μας αξίζουν τα χειρότερα. Γιατί ούτε ειλικρινείς είμαστε ούτε ήρεμοι. Είμαστε πικρόχολοι και αλαζόνες. Δεν γίναμε τώρα δυσάρεστοι και δυσαρεστημένοι, απλώς πριν δεν το βλέπαμε γύρω μας γιατί δεν μας το έδειχνε κανείς. Όμως, μπορούμε να γίνουμε χαρούμενοι! Αν γίνουμε ευγενικοί, αν δεν ενοχλούμε τον διπλανό μας, αν χαμογελάμε στον άνθρωπό μας, αν προσπαθούμε να τον κάνουμε ευτυχισμένο, με όποιο φτωχό μέσο και αν διαθέτουμε. Είναι απλό και, αν δεν τα καταφέρνουμε, φταίμε μόνο εμείς και μας αξίζει».
Λεωνής Μάρκου, ετών 10
"Mμμμ… τι σημαίνει αισιοδοξία; Α, θυμήθηκα! Δεν ξέρω αν είμαι αισιόδοξος ή απαισιόδοξος γιατί δεν σκέφτομαι το μέλλον. Δεν ξέρω τι θα γίνει σε δύο χρόνια. Δεν σκέφτομαι αν τα πράγματα θα πάνε καλύτερα ή χειρότερα. Μου αρκεί ότι περνάω καλά σήμερα. Οι άλλοι άνθρωποι μάλλον είναι απαισιόδοξοι για τα όσα θα έρθουν: όταν ρωτάω τη μαμά μου αν θα ήθελε να δει τη Γη σε ένα εκατομμύριο χρόνια, εκείνη μου απαντάει ότι δεν θέλει. Θεωρεί ότι τότε τα πράγματα θα είναι χάλια. Είναι απαισιόδοξη, ε; Μερικούς ανθρώπους τους κάνουν χαρούμενους τα λεφτά, άλλους τα παιδιά. Οι συγγενείς μου είναι χαρούμενοι όταν με βλέπουν, το καταλαβαίνω γιατί κάθε φορά χαμογελούν. Και εγώ προτιμώ τους ανθρώπους να χαμογελούν, γιατί αυτό με κάνει κι εμένα χαρούμενο. Επίσης, χαίρομαι όταν κάνω μια καλή πράξη, π.χ., όταν βοηθάω έναν παππού να περάσει το δρόμο, όταν τρώω μακαρόνια (παρόλο που δεν είναι το αγαπημένο μου φαγητό), όταν έχουμε γυμναστική στο σχολείο, όταν παίζω μπάλα (παρόλο που ο δάσκαλος μερικές φορές μας βάζει ασκήσεις που πονάνε), όταν παίζω με τον καλύτερο φίλο μου, τον Ηλία…»
Κατερίνα Μάτσα, ψυχίατρος
«Η αισιοδοξία είναι συνάρτηση όχι τόσο της προσωπικότητας κάποιου (μολονότι και αυτή παίζει αναμφίβολα το ρόλο της) όσο, κυρίως, του τρόπου που προσεγγίζει τον κόσμο – της φιλοσοφίας του, δηλαδή, και του τρόπου ζωής του. Η βαθιά συστημική κρίση που ζούμε, με τις δραματικές της συνέπειες στη ζωή μας, δημιουργεί σε κοινωνικό πρώτα απ’ όλα επίπεδο τους όρους μιας διάχυτης δυσφορίας – που σε ατομικό επίπεδο μπορεί να βιώνεται και ως δυστυχία. Στη ρίζα, όμως, αυτής της δυσφορίας βρίσκεται η εκρηκτική οργή των καταπιεσμένων, που βλέπουν τη ζωή τους να καταστρέφεται από την κυρίαρχη εξουσία και την πολιτική της και δεν πρόκειται να το δεχτούν. Η κοινωνία σήμερα μοιάζει μ’ ένα καζάνι που βράζει και είναι έτοιμο να εκραγεί. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα αναπτύσσονται οι επαναστατικές δυνατότητες, που όταν παίρνουν σάρκα και οστά μέσα στις διάφορες μορφές αυτοοργάνωσης των μαζών ανοίγουν χαραμάδες στο σάπιο καπιταλιστικό σύστημα και δημιουργούν κοινωνικές αντιστάσεις και επαναστατικές ευκαιρίες. Αυτή είναι η πηγή της αισιοδοξίας μας. Οι λόγοι, λοιπόν, της αισιοδοξίας δεν μπορεί να είναι προσωπικοί. Ίσα ίσα, οποιαδήποτε τάση εξατομίκευσης μεγαλώνει το αδιέξοδο. Η μόνη διέξοδος είναι η συμμετοχή στους κοινούς αγώνες, η αντίσταση στην ισοπέδωση, η συντροφικότητα, η επαναστατική προοπτική. Σήμερα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία τα λόγια του Λέοντα Τρότσκι: “Η υπέρτατη ανθρώπινη ευτυχία δεν βρίσκεται στην εκμετάλλευση του παρόντος, αλλά στην προετοιμασία του μέλλοντος για ολόκληρη την ανθρωπότητα”».
Άρης Χατζηστεφάνου, δημοσιογράφος
«Κατ’ αρχήν, δεν θεωρώ ότι λιγοστεύουν οι αιτίες για να είναι ένας άνθρωπος και μια κοινωνία χαρούμενοι. Για την ακρίβεια, σιχαίνομαι όσους αναπολούν το παρελθόν με ροζ χρώματα και συννεφάκια. Κάθε εποχή έχεις τις ελπίδες της και τις απογοητεύσεις της. Φυσικά, έχω πέσει κι εγώ σε τέτοιες παγίδες και το συνειδητοποίησα με τον καλύτερο τρόπο μετά τα γεγονότα του περσινού Δεκέμβρη. Αισθάνθηκα κι εγώ σαν αυτούς τους δημοσιογράφους και τους συγγραφείς πριν από τον Μάη του ’68 ή πριν από τον Νοέμβρη του ’73, που καταριόντουσαν τη νεολαία για την οκνηρία της και την απαισιοδοξία της, χωρίς να αντιλαμβάνονται το ηφαίστειο που έβραζε. Και είναι εξαιρετικά αναζωογονητικό να σε διαψεύδουν άνθρωποι που έχουν να προτείνουν κάτι καινούργιο ή που απλώς αμφισβητούν κάτι παλιό. Να, λοιπόν, ένα ακόμα σημάδι αισιοδοξίας. Αυτή η αμφισβήτηση (έστω και μειοψηφική) των κυρίαρχων αντιλήψεων για το χρήμα και τη θέση του καθενός στην κοινωνία. Δεν έχω σαφή απάντηση στο τι θα κάνει τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους, αλλά είμαι βέβαιος ότι αυτό βρίσκεται μέσα στην κοινωνία και όχι σε κάποια μορφή ασκητισμού και απομονωτισμού. Επίσης, δεν είμαι από αυτούς που λένε να αφήσουμε τα υλικά αγαθά και να ασχοληθούμε με την αγάπη / θεό / ιδέες, και γενικότερα με κάτι “ανώτερο”. Ίσως το θέμα είναι πώς τα παράγεις αυτά τα αγαθά, πώς τα μοιράζεσαι και πόσο ελεύθερο χρόνο έχεις να τα καταναλώσεις. Υπάρχουν πολλά πράγματα που με κάνουν ευτυχισμένο, αλλά δυσκολεύομαι να τα προσδιορίσω. Μπορεί να είναι κάτι χειροπιαστό ή απλώς μία ωραία σκιά που σε βοηθάει να βγάλεις κάποια ελαφρώς πιο περίεργη φωτογραφία. Πάντως, όταν χρειάζομαι τεχνητές δόσεις αισιοδοξίας, καταφεύγω σ’ εκείνο το ποίημα του Μπρεχτ για τους Τρώες, με το οποίο απάντησε στην (κουραστική) απαισιοδοξία του Καβάφη: “Τις μέρες που η πτώση ήταν πια βέβαιη / ύψωσαν οι Τρώες κομματάκια / στα μεγάλα ξύλινα τείχη / κομματάκια. / Κι άρχισαν πάλι / θάρρος ν’ αποκτούν κι ελπίδα. / Κι οι Τρώες, λοιπόν”...»
Παπα-Χρήστος Ζαρκαδούλας, εκπρόσωπος της Παγκληρικής - Παλλαϊκής Αγωνιστικής Κίνησης
«Η απαισιοδοξία οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στη μόνιμη απώλεια της χαράς, αφού έχει ως συνέπεια την παραίτηση από αγώνες για ανατροπή των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών, που ευθύνονται για την επικράτηση της ανασφάλειας και του φόβου. Το αισιόδοξο μήνυμα έρχεται από τους συνανθρώπους μας εκείνους που δεν ικανοποιούνται με το ατομικό βόλεμα, αλλά βγαίνουν στους δρόμους και αγωνίζονται για έναν καλύτερο κόσμο. Φυσικά, κάνουν και λάθη, όπως όλοι οι δημιουργοί, όπως όλοι όσοι εργάζονται και παλεύουν για κάτι. Λάθη δεν κάνουν μόνο οι θεατές της ζωής – αλλά αυτών όλη η ζωή είναι ένα λάθος, αφού είναι κοινωνικά άχρηστοι. Αξιοσημείωτο είναι ότι τέτοιες απόψεις εκπορεύονται και διακονούνται κυρίως από ανθρώπους που οικονομικά και κοινωνικά είναι “τακτοποιημένοι”, με σκοπό κυρίως να αποτρέψουν τους εργαζομένους, τους νέους, τους ξεκληρισμένους και εξαθλιωμένους από αγώνες διεκδίκησης για την κατάκτηση δυνατότητας πρόσβασης στο μέρος του κοινωνικού πλούτου που τους ανήκει. Η ανάγκη του ανθρώπου για ιδιοκτησία δεν είναι έμφυτη, αλλά κοινωνικό προϊόν – και, ως εκ τούτου, δεν διακονεί την κατά φύση ροπή του ανθρώπου προς τη χαρά και την ηδονή, αλλά τη διατήρηση ταξικών κοινωνικο-οικονομικών συστημάτων. Ο πλούτος ως ατομική ιδιοκτησία δεν έχει ως συνέπεια την κατάκτηση μιας χαρούμενης ζωής, αφού δεν δημιουργεί τις απαραίτητες εκείνες συνθήκες ασφάλειας και πληρότητας που απομακρύνουν από το φόβο και οδηγούν στη χαρά. Αντίθετα, ο πλούτος ως κοινωνική ιδιοκτησία σε μια κοινωνία αγάπης και ισοτιμίας των μελών της είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να ανθήσει το χαμόγελο στο πρόσωπο των ανθρώπων. Πηγή της αισιοδοξίας μου είναι η διαπίστωση ότι μεγάλο μέρος της νέας γενιάς αρνείται να καταναλώσει το σανό που την ταΐζουν. Αντιδρά, αντιστέκεται και αγωνίζεται. Χαρούμενο με κάνει η πάσης φύσεως συμμετοχή μου σ’ αυτούς τους αγώνες. Είναι χαρά να αισθάνεσαι ότι αγωνίζεσαι να κληροδοτήσεις στα παιδιά σου όχι χρήματα, σπίτια και αυτοκίνητα, αλλά έναν καλύτερο κόσμο ή τουλάχιστον την αγάπη γι’ αυτόν».
Τόμας Κάμπελ
«Η αισιοδοξία είναι επαναστατική αρετή».
Σεν Ζιστ
«Στη ζωή υπάρχουν δύο είδη ανθρώπων: οι αισιόδοξοι και οι απαισιόδοξοι. Οι απαισιόδοξοι έχουν συνήθως δίκιο. Αν, όμως, η ανθρωπότητα έφτασε εδώ που έχει φτάσει, αυτό το χρωστάει στους αισιόδοξους».
Κ. Πόπερ
«Απαισιόδοξος είναι ένας καλά ενημερωμένος αισιόδοξος».
Άγνωστος
«Η μεγαλύτερη ευτυχία στη ζωή είναι η διαπίστωση ότι μας αγαπούν γι’ αυτό που είμαστε ή, μάλλον, παρά το γεγονός ότι είμαστε αυτό που είμαστε».
Βίκτωρ Ουγκό
«Ο αισιόδοξος σας κοιτάζει στα χέρια και ο απαισιόδοξος στα πόδια».
Τζ. Κ. Τσέστερτον
«Το μέλλον ανήκει σ’ αυτούς που πιστεύουν στην ομορφιά των ονείρων τους».
Έλινορ Ρούσβελτ
Μήπως έχουν δίκιο οι απαισιόδοξοι; Μήπως η ευτυχία είναι ένα άπιαστο όνειρο και η αισιοδοξία μια ρηχή αντιμετώπιση της ζωής, «προσόν» των αδιάφορων, των χαζοχαρούμενων;
Είναι η αισιοδοξία και η ευτυχία μια αυστηρά προσωπική υπόθεση; Πόσο εύκολο είναι να χαμογελάς κάθε μέρα στον περιπτερά, που τις περισσότερες φορές δεν σου λέει ούτε καν καλημέρα; Πόσο αισιόδοξη διάθεση μπορείς να έχεις όταν γύρω σου όλα φαίνονται να καταρρέουν; Τα τελευταία χρόνια οι δυσοίωνες ειδήσεις κυριαρχούν και λιγοστεύουν οι λόγοι για να είναι ένας άνθρωπος και μια κοινωνία χαρούμενοι. Οικονομική κρίση, ανεργία, λουκέτο, χρεοκοπία, δάνεια, πόλεμοι, φτώχεια – πού καιρός για ένα χαμόγελο... Αποδιώχνοντας τις απαισιόδοξες αμφιβολίες μου, θυμάμαι τα λόγια της αμερικανίδας ακτιβίστριας Ρεμπέκα Σόλνιτ: «Η χαρά δεν προδίδει, αλλά στηρίζει τη δράση. Και όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια πολιτική που θέλει να μας φοβίσει, να μας απομονώσει, να μας αποξενώσει, η χαρά είναι μια θαυμαστή πρώτη πράξη εξέγερσης».
Αναζητώντας το ελιξίριο της αισιοδοξίας
Ποια είναι η μαγική συνταγή για να είναι κανείς αισιόδοξος; Οι επιστήμες διχάζονται. Σύμφωνα με την ψυχολογία, κανένας άνθρωπος δεν κληρονομεί γονίδια απαισιοδοξίας ή αισιοδοξίας. Μαθαίνει, όμως, να αντιμετωπίζει θετικά ή αρνητικά τη ζωή. Βασικό κλειδί για έναν αισιόδοξο βίο είναι η… εναρκτήρια πίστα, η παιδική ηλικία. Πίσω δε από μια χαμογελαστή και μια θλιμμένη φατσούλα, δεν κρύβεται τίποτ’ άλλο παρά ένας διαμορφωμένος διαφορετικός τρόπος να σκέφτεσαι και να ζεις: ο αισιόδοξος πιστεύει ότι η ζωή έχει αξία – σε αντίθεση με τον απαισιόδοξο, που «πνίγεται» στην απελπισία της αντίθετης άποψης. Αυτές οι αλληλοσυγκρουόμενες υπαρξιακές αντιλήψεις κινούν σε μεγάλο βαθμό και τα νήματα των επιλογών μας. Έτσι οι απαισιόδοξοι, κατά κύριο λόγο, διστάζουν να διεκδικήσουν, φοβούμενοι το ρίσκο, προκαταβολικά βέβαιοι για το άσκοπο του εγχειρήματος. Από την άλλη πλευρά, οι αισιόδοξοι, κοιτάζοντας το μέλλον, δεν «σκαλώνουν» στο φόβο του άγνωστου, αλλά εμμένουν στη χαρά της έκπληξης, της περιπέτειας και των προκλήσεων, που δυνάμει μπορούν να προκύψουν.
Στην αντίπερα όχθη, μια ομάδα αμερικανών και βρετανών νευρολόγων κατέληξε ότι γονίδια καθορίζουν κατά το ήμισυ τα επίπεδα ικανοποίησης κάθε ανθρώπου από τη ζωή του. Διαπίστωσε δε ότι για τα θετικά vibes που εκπέμπουν οι άνθρωποι ευθύνεται μια περιοχή του εγκεφάλου πίσω από τα μάτια, ο «πρόσθιος ζωνωτός φλοιός» (ΑCC). Σύμφωνα με τους… αισιόδοξους ερευνητές, οι περισσότεροι άνθρωποι πάσχουν από μια «οπτιμιστική μεροληψία», καθώς πιο εύκολα μπορούν να φανταστούν ευνοϊκά γεγονότα για το μέλλον, παρά αρνητικές εξελίξεις.
Στο Βανουάτου, αδελφές μου!
Τι είναι αυτό που κάνει μια κοινωνία και τα μέλη της ευτυχισμένα; Εδώ και πολλά χρόνια, οι οικονομολόγοι ταύτιζαν την ευτυχία και την ποιότητα ζωής των χωρών με τους δείκτες οικονομικής ευημερίας. Όμως, σύμφωνα με μια έρευνα του 2006, που έγινε από το βρετανικό Ίδρυμα Νέας Οικονομίας, την πρώτη θέση στη «λίστα των πιο ευτυχισμένων» του πλανήτη κατείχε το άσημο νησιωτικό κρατίδιο Βανουάτου, που κείται στον Ειρηνικό, οι κάτοικοι του οποίου είχαν μόλις 2.900 δολάρια κατά κεφαλήν εισόδημα. Αντίθετα, η κοιτίδα του καπιταλισμού, η Αμερική, ίσα που πρόλαβε να αναρριχηθεί στην 150ή θέση, σε σύνολο 178 χωρών που αξιολογήθηκαν. Την ίδια χρονιά δημοσιοποιήθηκε μία ακόμα έρευνα του κοινωνικού ψυχολόγου Άντριαν Ουάιτ, σε παγκόσμιο δείγμα 80.000 πολιτών, αποδεικνύοντας συν τοις άλλοις το ενδιαφέρον των επιστημόνων για τη μελέτη της ευτυχίας. Ως οι πλέον χαρούμενοι πολίτες αναδείχθηκαν οι Δανοί, οι Ελβετοί, οι Αυστριακοί, οι Ισλανδοί, οι πολίτες από τις Μπαχάμες, οι Φινλανδοί, οι Σουηδοί, και ακολούθησαν χώρες όπως το Μπουτάν, το Μπρουνέι και ο Καναδάς. Όταν… τρίτωσε το κακό, με την έρευνα «Παγκόσμιες αξίες», το 2008, σε δείγμα 350.000 ατόμων σε 97 χώρες, ένας διάχυτος προβληματισμός κυριάρχησε στους μελετητές της ευτυχίας. Πρώτη ήταν πάλι η Δανία και τελευταία η Ζιμπάμπουε, ενώ χώρες όπως η Κολομβία και το Πουέρτο Ρίκο εξοβέλισαν από τη δεκάδα παραδοσιακά ευτυχισμένες και ανεπτυγμένες χώρες, όπως η Φινλανδία και η Σουηδία. Ενώ το Ελ Σαλβαδόρ –από την 11η θέση– κοιτούσε αφ’ υψηλού τις ΗΠΑ, που ήταν στη 16η θέση.
Το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία (μπορεί, όμως, να αγοράσει λίγη;)
Μάλλον όχι. Τα συμπεράσματα των μελετών αποτέλεσαν ένα γερό ράπισμα στους θιασώτες της αντίληψης πως οικονομική μεγέθυνση και ευτυχία ταυτίζονται. Όπως φάνηκε, τα λεφτά δεν φέρνουν τη συλλογική ευτυχία. Πώς αλλιώς να ερμηνευτεί το ότι ο εύπορος δυτικός κόσμος δεν νιώθει ευτυχισμένος και ότι μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η αύξηση των εισοδημάτων δεν ακολουθήθηκε από αντίστοιχη άνοδο της ευτυχίας…
Κάπου αλλού, λοιπόν, κρύβεται το νόημα. Άλλες έννοιες κάνουν τους ανθρώπους χαρούμενους και ολοκληρωμένους και –όπως αποδείχτηκε– αυτές είναι: η ελευθερία επιλογής, οι ίσες ευκαιρίες των δύο φύλων, η αυξημένη δεκτικότητα στις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων, η κοινωνική αποδοχή, η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης. Στις φτωχότερες χώρες η ευτυχία συνδεόταν με την κοινωνική αλληλεγγύη, την προσφορά, την αγαθοεργία, ακόμα και τη θρησκευτική πίστη.
Βέβαια, δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε ότι στον Τρίτο Κόσμο, που μαστίζεται από την απόλυτη εξαθλίωση, η αύξηση εισοδήματος συνεπάγεται και αύξηση της ευτυχίας, καθώς εξασφαλίζει αγαθά και υπηρεσίες μείζονος σημασίας. Ωστόσο, η κατανάλωση λαχανικών από το κηπάκι που διατηρεί μια οικογένεια στις Μπαχάμες ή η στήριξη των οικογενειακών δικτύων προς τους ηλικιωμένους του Ελ Σαλβαδόρ μπορεί να μην εγγράφονται στο ΑΕΠ, αλλά αποτελούν στοιχείο της ποιότητας ζωής και της συνακόλουθης ευτυχίας που βιώνουν οι άνθρωποι.
Ακόμα και ο Μαρξ στο «Κεφάλαιο» διαπίστωνε ότι στις φτωχές χώρες οι άνθρωποι περνούν καλά – όχι βέβαια για να υπεραμυνθεί της φτώχειας, αλλά για να δείξει ότι η καπιταλιστική συσσώρευση και τα επακόλουθά της οδηγούν στη δυστυχία ολόκληρες στρατιές ανθρώπων. Η κριτική του ΑΕΠ ως δείκτη πραγματικού επιπέδου ζωής δεν επιδιώκει να γίνει απολογητής της φτώχειας, αλλά πρωτίστως συνδέεται με την κριτική του πλούτου.
Ο ιός της χαράς
Επαναπροσδιορίζοντας, λοιπόν, τις συνθήκες που μας κάνουν ευτυχείς, το όραμα της απόκτησης όλο και περισσότερων αγαθών –που αποτελεί και την κινητήρια δύναμη του σύγχρονου καπιταλισμού– φαίνεται να δέχεται πλήγμα. Αν δεχθούμε ότι κάποιος που ζει πάνω από το όριο της φτώχειας δεν γίνεται κατά πολύ πιο ευτυχισμένος μαζεύοντας επί πλέον χρήματα, προκύπτει το ερώτημα: για ποιο λόγο θα πρέπει να επιδιδόμαστε σ’ αυτό το ατελείωτο κυνήγι του πλούτου; Η ατομική ευτυχία συνδέεται τελικά με την ικανοποίηση από την εργασία, τον ποιοτικό ελεύθερο χρόνο, τις αρμονικές οικογενειακές και φιλικές σχέσεις, το ευχάριστο εργασιακό και το καθαρό φυσικό περιβάλλον. Η «τοξικότητα» των δυτικών κοινωνιών, με τους εξαντλητικούς ρυθμούς δουλειάς, τον ανταγωνισμό και την αποσάθρωση των σχέσεων δεν αφήνει και πολλά περιθώρια να ανθοφορήσουν η χαρά και η ελπίδα. Και μην ξεχνάτε: οι επιστήμονες της ευτυχίας επισημαίνουν ότι η χαρά μέσα στα κοινωνικά δίκτυα είναι μεταδοτική – περισσότερο δε απ’ ό,τι η λύπη. Ενώ η μόλυνση από τον «ιό της ευτυχίας» εξαρτάται από τη χωροταξία και τη γεωγραφική απόσταση των συνδεδεμένων προσώπων. Με άλλα λόγια, όσο περισσότερο βλέπουμε έναν χαρούμενο άνθρωπο τόσο πιο εύκολο είναι να επηρεάσει τη διάθεσή μας.
Οι γκρινιάρηδες της Ε.Ε.
Με ένα ανικανοποίητο συναίσθημα πορεύονται οι έλληνες πολίτες. Ανάμεσα στις χώρες της Ε.Ε., η Ελλάδα περιλαμβάνει τους πιο ανικανοποίητους πολίτες σε σχέση με την επάρκεια του εισοδήματός τους, την ικανοποίηση από την εργασία, την κατοικία τους κ.ά., ενώ η έλλειψη ικανοποίησης συνδυάζεται και με ισχυρό συναίσθημα φόβου. Η χώρα κατέχει την παγκόσμια πρωτιά σε ποσοστά ανθρώπων που: πιστεύουν ότι τα πράγματα πάνε από το κακό στο χειρότερο (74%), φοβούνται τις επιπτώσεις από την υπερθέρμανση του πλανήτη (34%), θεωρούν ως δεύτερο σε μέγεθος φόβο της ζωής τους την απώλεια εργασίας. Όσο για την τρομοκρατία, ελάχιστοι θεωρούν πως είναι πραγματική απειλή (4%). Τέλος, οκτώ στους δέκα Έλληνες θεωρούν ότι τα παιδιά τους θα ζήσουν χειρότερη ζωή απ’ ό,τι εκείνοι. Έχοντας επίγνωση των τεράστιων δυσκολιών που αντιμετωπίζει η πλειονότητα του πληθυσμού αυτής της χώρας όταν είναι ανάγκη να διαπραγματευθούμε ακόμα και τα αυτονόητα, σκέφτομαι το άγνωστο, μακρινό και ευτυχισμένο Βανουάτου και αναρωτιέμαι μήπως πρέπει να δούμε τα πράγματα κάπως αλλιώς…
Μια αμφιλεγόμενα αισιόδοξη ερώτηση ζητά απάντηση. Τι είναι, τελικά, αυτό που κάνει τους ανθρώπους χαρούμενους; Στο ερώτημα απαντούν μία ψυχίατρος, ένας δημοσιογράφος, ένας μαρξιστής παπάς, ένα παιδί και ένας συγγραφέας.
Αστέρης Αστεριάδης, συγγραφέας
«Ψάχνουμε με μανία λόγο για να δικαιολογήσουμε τη μιζέρια μας. Η κοινωνία μάς δίνει απλόχερα ό,τι και αν ζητήσουμε, αρκεί φυσικά να είμαστε ικανοί να το πληρώσουμε. Ακόμα και αυτοί που τα καταφέρνουν, θέτουν αμέσως τον επόμενο στόχο. Την ίδια στιγμή αναπολούν το απλό και όμορφο παρελθόν και η ιστορία αυτή δεν φαίνεται να έχει τελειωμό. Γιατί πάντα “εμείς ζούσαμε πιο αληθινά από εσάς”. Αυτοί που δεν τα καταφέρνουν, ελπίζουν, κάνουν θυσίες, περιμένουν. Όλοι χάνουμε χρόνο. Στιγμές, γιατί στιγμές είναι το μόνο που έχουμε. Νομίζουμε πως το ωραιότερο μέρος του κόσμου είναι η πόλη μας. Δεν ταξιδεύουμε, παρά μόνο με το μυαλό μας. Και το μυαλό μας κάνει δυσάρεστα ταξίδια. Αυτά μας επιβάλλουν, αυτά θέλουμε να αποδεχόμαστε. Έχουμε όλο το χρόνο για να μετανιώσουμε, καθόλου χρόνο για να ζήσουμε ευτυχισμένοι. Θα μπορούσε να είναι πολύ απλό, είμαστε όμως κακοί άνθρωποι και, τελικά, παίρνουμε πάντα αυτό που μας αξίζει. Και, μερικές φορές, μας αξίζουν τα χειρότερα. Γιατί ούτε ειλικρινείς είμαστε ούτε ήρεμοι. Είμαστε πικρόχολοι και αλαζόνες. Δεν γίναμε τώρα δυσάρεστοι και δυσαρεστημένοι, απλώς πριν δεν το βλέπαμε γύρω μας γιατί δεν μας το έδειχνε κανείς. Όμως, μπορούμε να γίνουμε χαρούμενοι! Αν γίνουμε ευγενικοί, αν δεν ενοχλούμε τον διπλανό μας, αν χαμογελάμε στον άνθρωπό μας, αν προσπαθούμε να τον κάνουμε ευτυχισμένο, με όποιο φτωχό μέσο και αν διαθέτουμε. Είναι απλό και, αν δεν τα καταφέρνουμε, φταίμε μόνο εμείς και μας αξίζει».
Λεωνής Μάρκου, ετών 10
"Mμμμ… τι σημαίνει αισιοδοξία; Α, θυμήθηκα! Δεν ξέρω αν είμαι αισιόδοξος ή απαισιόδοξος γιατί δεν σκέφτομαι το μέλλον. Δεν ξέρω τι θα γίνει σε δύο χρόνια. Δεν σκέφτομαι αν τα πράγματα θα πάνε καλύτερα ή χειρότερα. Μου αρκεί ότι περνάω καλά σήμερα. Οι άλλοι άνθρωποι μάλλον είναι απαισιόδοξοι για τα όσα θα έρθουν: όταν ρωτάω τη μαμά μου αν θα ήθελε να δει τη Γη σε ένα εκατομμύριο χρόνια, εκείνη μου απαντάει ότι δεν θέλει. Θεωρεί ότι τότε τα πράγματα θα είναι χάλια. Είναι απαισιόδοξη, ε; Μερικούς ανθρώπους τους κάνουν χαρούμενους τα λεφτά, άλλους τα παιδιά. Οι συγγενείς μου είναι χαρούμενοι όταν με βλέπουν, το καταλαβαίνω γιατί κάθε φορά χαμογελούν. Και εγώ προτιμώ τους ανθρώπους να χαμογελούν, γιατί αυτό με κάνει κι εμένα χαρούμενο. Επίσης, χαίρομαι όταν κάνω μια καλή πράξη, π.χ., όταν βοηθάω έναν παππού να περάσει το δρόμο, όταν τρώω μακαρόνια (παρόλο που δεν είναι το αγαπημένο μου φαγητό), όταν έχουμε γυμναστική στο σχολείο, όταν παίζω μπάλα (παρόλο που ο δάσκαλος μερικές φορές μας βάζει ασκήσεις που πονάνε), όταν παίζω με τον καλύτερο φίλο μου, τον Ηλία…»
Κατερίνα Μάτσα, ψυχίατρος
«Η αισιοδοξία είναι συνάρτηση όχι τόσο της προσωπικότητας κάποιου (μολονότι και αυτή παίζει αναμφίβολα το ρόλο της) όσο, κυρίως, του τρόπου που προσεγγίζει τον κόσμο – της φιλοσοφίας του, δηλαδή, και του τρόπου ζωής του. Η βαθιά συστημική κρίση που ζούμε, με τις δραματικές της συνέπειες στη ζωή μας, δημιουργεί σε κοινωνικό πρώτα απ’ όλα επίπεδο τους όρους μιας διάχυτης δυσφορίας – που σε ατομικό επίπεδο μπορεί να βιώνεται και ως δυστυχία. Στη ρίζα, όμως, αυτής της δυσφορίας βρίσκεται η εκρηκτική οργή των καταπιεσμένων, που βλέπουν τη ζωή τους να καταστρέφεται από την κυρίαρχη εξουσία και την πολιτική της και δεν πρόκειται να το δεχτούν. Η κοινωνία σήμερα μοιάζει μ’ ένα καζάνι που βράζει και είναι έτοιμο να εκραγεί. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα αναπτύσσονται οι επαναστατικές δυνατότητες, που όταν παίρνουν σάρκα και οστά μέσα στις διάφορες μορφές αυτοοργάνωσης των μαζών ανοίγουν χαραμάδες στο σάπιο καπιταλιστικό σύστημα και δημιουργούν κοινωνικές αντιστάσεις και επαναστατικές ευκαιρίες. Αυτή είναι η πηγή της αισιοδοξίας μας. Οι λόγοι, λοιπόν, της αισιοδοξίας δεν μπορεί να είναι προσωπικοί. Ίσα ίσα, οποιαδήποτε τάση εξατομίκευσης μεγαλώνει το αδιέξοδο. Η μόνη διέξοδος είναι η συμμετοχή στους κοινούς αγώνες, η αντίσταση στην ισοπέδωση, η συντροφικότητα, η επαναστατική προοπτική. Σήμερα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία τα λόγια του Λέοντα Τρότσκι: “Η υπέρτατη ανθρώπινη ευτυχία δεν βρίσκεται στην εκμετάλλευση του παρόντος, αλλά στην προετοιμασία του μέλλοντος για ολόκληρη την ανθρωπότητα”».
Άρης Χατζηστεφάνου, δημοσιογράφος
«Κατ’ αρχήν, δεν θεωρώ ότι λιγοστεύουν οι αιτίες για να είναι ένας άνθρωπος και μια κοινωνία χαρούμενοι. Για την ακρίβεια, σιχαίνομαι όσους αναπολούν το παρελθόν με ροζ χρώματα και συννεφάκια. Κάθε εποχή έχεις τις ελπίδες της και τις απογοητεύσεις της. Φυσικά, έχω πέσει κι εγώ σε τέτοιες παγίδες και το συνειδητοποίησα με τον καλύτερο τρόπο μετά τα γεγονότα του περσινού Δεκέμβρη. Αισθάνθηκα κι εγώ σαν αυτούς τους δημοσιογράφους και τους συγγραφείς πριν από τον Μάη του ’68 ή πριν από τον Νοέμβρη του ’73, που καταριόντουσαν τη νεολαία για την οκνηρία της και την απαισιοδοξία της, χωρίς να αντιλαμβάνονται το ηφαίστειο που έβραζε. Και είναι εξαιρετικά αναζωογονητικό να σε διαψεύδουν άνθρωποι που έχουν να προτείνουν κάτι καινούργιο ή που απλώς αμφισβητούν κάτι παλιό. Να, λοιπόν, ένα ακόμα σημάδι αισιοδοξίας. Αυτή η αμφισβήτηση (έστω και μειοψηφική) των κυρίαρχων αντιλήψεων για το χρήμα και τη θέση του καθενός στην κοινωνία. Δεν έχω σαφή απάντηση στο τι θα κάνει τους ανθρώπους πιο ευτυχισμένους, αλλά είμαι βέβαιος ότι αυτό βρίσκεται μέσα στην κοινωνία και όχι σε κάποια μορφή ασκητισμού και απομονωτισμού. Επίσης, δεν είμαι από αυτούς που λένε να αφήσουμε τα υλικά αγαθά και να ασχοληθούμε με την αγάπη / θεό / ιδέες, και γενικότερα με κάτι “ανώτερο”. Ίσως το θέμα είναι πώς τα παράγεις αυτά τα αγαθά, πώς τα μοιράζεσαι και πόσο ελεύθερο χρόνο έχεις να τα καταναλώσεις. Υπάρχουν πολλά πράγματα που με κάνουν ευτυχισμένο, αλλά δυσκολεύομαι να τα προσδιορίσω. Μπορεί να είναι κάτι χειροπιαστό ή απλώς μία ωραία σκιά που σε βοηθάει να βγάλεις κάποια ελαφρώς πιο περίεργη φωτογραφία. Πάντως, όταν χρειάζομαι τεχνητές δόσεις αισιοδοξίας, καταφεύγω σ’ εκείνο το ποίημα του Μπρεχτ για τους Τρώες, με το οποίο απάντησε στην (κουραστική) απαισιοδοξία του Καβάφη: “Τις μέρες που η πτώση ήταν πια βέβαιη / ύψωσαν οι Τρώες κομματάκια / στα μεγάλα ξύλινα τείχη / κομματάκια. / Κι άρχισαν πάλι / θάρρος ν’ αποκτούν κι ελπίδα. / Κι οι Τρώες, λοιπόν”...»
Παπα-Χρήστος Ζαρκαδούλας, εκπρόσωπος της Παγκληρικής - Παλλαϊκής Αγωνιστικής Κίνησης
«Η απαισιοδοξία οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στη μόνιμη απώλεια της χαράς, αφού έχει ως συνέπεια την παραίτηση από αγώνες για ανατροπή των κοινωνικο-οικονομικών συνθηκών, που ευθύνονται για την επικράτηση της ανασφάλειας και του φόβου. Το αισιόδοξο μήνυμα έρχεται από τους συνανθρώπους μας εκείνους που δεν ικανοποιούνται με το ατομικό βόλεμα, αλλά βγαίνουν στους δρόμους και αγωνίζονται για έναν καλύτερο κόσμο. Φυσικά, κάνουν και λάθη, όπως όλοι οι δημιουργοί, όπως όλοι όσοι εργάζονται και παλεύουν για κάτι. Λάθη δεν κάνουν μόνο οι θεατές της ζωής – αλλά αυτών όλη η ζωή είναι ένα λάθος, αφού είναι κοινωνικά άχρηστοι. Αξιοσημείωτο είναι ότι τέτοιες απόψεις εκπορεύονται και διακονούνται κυρίως από ανθρώπους που οικονομικά και κοινωνικά είναι “τακτοποιημένοι”, με σκοπό κυρίως να αποτρέψουν τους εργαζομένους, τους νέους, τους ξεκληρισμένους και εξαθλιωμένους από αγώνες διεκδίκησης για την κατάκτηση δυνατότητας πρόσβασης στο μέρος του κοινωνικού πλούτου που τους ανήκει. Η ανάγκη του ανθρώπου για ιδιοκτησία δεν είναι έμφυτη, αλλά κοινωνικό προϊόν – και, ως εκ τούτου, δεν διακονεί την κατά φύση ροπή του ανθρώπου προς τη χαρά και την ηδονή, αλλά τη διατήρηση ταξικών κοινωνικο-οικονομικών συστημάτων. Ο πλούτος ως ατομική ιδιοκτησία δεν έχει ως συνέπεια την κατάκτηση μιας χαρούμενης ζωής, αφού δεν δημιουργεί τις απαραίτητες εκείνες συνθήκες ασφάλειας και πληρότητας που απομακρύνουν από το φόβο και οδηγούν στη χαρά. Αντίθετα, ο πλούτος ως κοινωνική ιδιοκτησία σε μια κοινωνία αγάπης και ισοτιμίας των μελών της είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για να ανθήσει το χαμόγελο στο πρόσωπο των ανθρώπων. Πηγή της αισιοδοξίας μου είναι η διαπίστωση ότι μεγάλο μέρος της νέας γενιάς αρνείται να καταναλώσει το σανό που την ταΐζουν. Αντιδρά, αντιστέκεται και αγωνίζεται. Χαρούμενο με κάνει η πάσης φύσεως συμμετοχή μου σ’ αυτούς τους αγώνες. Είναι χαρά να αισθάνεσαι ότι αγωνίζεσαι να κληροδοτήσεις στα παιδιά σου όχι χρήματα, σπίτια και αυτοκίνητα, αλλά έναν καλύτερο κόσμο ή τουλάχιστον την αγάπη γι’ αυτόν».
