ΑΝΕΠΙΣΗΜΩΣ
Πολιορκούμεθα από τους βάναυσους, τους άναρθρους, από τις μαύρες σκέψεις μας. Από τον εαυτό μας κι απ’ ό,τι άλλο βάλει ο νους σας πολιορκούμεθα στενά. (*)
Επισήμως, δεν βρισκόμαστε σε κατάσταση πολιορκίας. Επισήμως, τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που κατοχυρώνονται και προστατεύονται από το Σύνταγμα ισχύουν και εφαρμόζονται απόλυτα και απεριόριστα. Σε κατάσταση πολιορκίας θα βρισκόμασταν, επισήμως, αν η κυβέρνηση ενεργοποιούσε το άρθρο 48 του Συντάγματος λόγω «πολέμου, επιστράτευσης εξαιτίας εξωτερικών κινδύνων ή άμεσης απειλής της εθνικής ασφαλείας» ή λόγω «ένοπλου κινήματος για την ανατροπή του δημοκρατικού πολιτεύματος».
Αδιαμφισβήτητα, λοιπόν, η ιδιωτική ζωή, το άσυλο της κατοικίας, καθώς και το απόρρητο των επιστολών και της επικοινωνίας απολαύουν απόλυτης συνταγματικής προστασίας όσο το άρθρο για την κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας παραμένει ανενεργό. Βέβαια, η απόλυτη αυτή προστασία συνυπάρχει με έναν δημόσιο χώρο γεμάτο κάμερες, η λειτουργία των οποίων εξαιρείται από το νόμο περί προστασίας προσωπικών δεδομένων, με την υποχρεωτική λήψη DNA όταν υπάρχουν ενδείξεις τέλεσης κακουργήματος ή πλημμελήματος, με ανεξιχνίαστα σκάνδαλα τηλεφωνικών υποκλοπών (ακόμη και πρωθυπουργού της χώρας) και με γνωμοδοτήσεις του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου για κατάργηση του απορρήτου στο διαδίκτυο.
Αντίστοιχα, «οι πλέον των 800 προσαγωγών που συντελέστηκαν σε μία μόνο ημέρα (την 6η Δεκεμβρίου 2009) και οι εκατοντάδες άλλες που πλέον διενεργούνται συστηματικά πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από κάθε μεγάλη διαδήλωση»1 είναι μια πραγματικότητα που συνοδεύει το δικαίωμα στις διαδηλώσεις, αλλά και τη συνταγματική διασφάλιση ότι, με εξαίρεση τα αυτόφωρα εγκλήματα, κανένας δεν συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται χωρίς δικαστικό ένταλμα, που πρέπει να επιδοθεί τη στιγμή που γίνεται η σύλληψη ή η προφυλάκιση.
Παράλληλα, το αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα σε δίκαιη δίκη δεν εμποδίζει τις τηλεοπτικές δίκες και καταδίκες υπόπτων, ενώ η ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου δοκιμάζεται μεταξύ εκθέσεων σύγχρονης τέχνης (βλ. υπόθεση Outlook) και ενδιαφέρουσας πολυφωνικής συμφωνίας σχετικά με τη «σοβαρότητα της κατάστασης» και «την υπομονή που πρέπει να δείξουν οι Έλληνες τώρα στην κρίση». Ακόμη και η ελευθερία κίνησης ή εγκατάστασης μέσα στη χώρα, καθώς και εισόδου και εξόδου από αυτήν παύει να είναι τόσο αυτονόητη στην εφαρμογή της για άτομα που βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωπα με διόδια ιδιωτικών εταιρειών για τη χρήση δημόσιων εθνικών οδών ή για ανυπότακτους εσωτερικού που θα θελήσουν να βγάλουν διαβατήριο.
Κατά τις επίσημες δε γνωμοδοτήσεις της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου2 και του Ελεγκτικού Συνεδρίου3 που έγιναν ήδη από τον Ιούνιο του 2010, η προστασία της συνδικαλιστικής ελευθερίας και το δικαίωμα στην απεργία συγκαταλέγονται πλέον μεταξύ των συνταγματικών διατάξεων οι οποίες παραβιάζονται από το μνημόνιο, εφαρμοσμένο ως κρατική νομοθεσία.
Τις συνέπειες της επίσημης κήρυξης της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας με την αναστολή των παραπάνω άρθρων του Συντάγματος και την αντικατάστασή τους από στρατιωτικό νόμο τις γνωρίζουμε. Και οι τρεις δικτατορίες που είχαμε στην Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα, του Θεόδωρου Πάγκαλου (1925-1926), του Ιωάννη Μεταξά (1936-1941) και της χούντας των συνταγματαρχών (1967-1974), κατέλυσαν το Σύνταγμα κηρύσσοντας τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας.
Το άρθρο, όμως, για την «κατάσταση πολιορκίας», τέσσερα μόνο χρόνια μετά την ψήφισή του από την κυβέρνηση Βενιζέλου το 1911 και μέχρι την επιβολή της χούντας, πέρα από αφορμή για την πλήρη κατάργηση του Συντάγματος, αποτέλεσε και εφαλτήριο συστηματικής καταστρατήγησής του. Η ενεργοποίηση του άρθρου αυτού υπήρξε, δηλαδή, το «νόμιμο» τέχνασμα για «μερική» παραβίαση της συνταγματικής και δημοκρατικής νομιμότητας, με στόχο την πολιτική (και, πολλές φορές, φυσική) εξουδετέρωση αντίπαλων δυνάμεων, αρχικά μεταξύ αντιβενιζελικών και βενιζελικών και αργότερα εναντίον κεντροαριστερών, αριστερών και κομμουνιστών.
Την εξέλιξη αυτή βοήθησε καθοριστικά η επέκταση των λόγων ενεργοποίησής του από το 1952 και σε «εσωτερικούς κινδύνους», πέραν των «εξωτερικών», μια διατύπωση επιβαρημένη ιστορικά με απεριόριστη βία, καταστολή και θεσμική αστάθεια, που αντικαθίσταται μόλις το 1986, περιορίζοντας κάπως την ασάφεια, αλλά κυρίως συμβολίζοντας την επιθυμία του μεταπολιτευτικού πολιτικού συστήματος για πολιτική σταθερότητα.
Όντως, το αναθεωρημένο από το 1986 άρθρο 48 του Συντάγματος έχει παραμείνει μέχρι και σήμερα ανενεργό. Ακόμη και κατά την περίοδο των γεγονότων του Δεκεμβρίου του 2008, οπότε εκδηλώθηκε μέσω «διαρροών» μια έντονη φιλολογία στα ΜΜΕ για ενεργοποίηση της διάταξης, η τότε κυβέρνηση –αποκλείοντας επίσημα το ενδεχόμενο– τόνισε ότι δεν ήθελε «να θυσιάσει την ποιότητα της δημοκρατίας».
Συνεπώς, εφόσον η παρούσα (και η εκάστοτε) κυβέρνηση δεν ενεργοποιεί το άρθρο 48 του Συντάγματος, έχει το τυπικό άλλοθι δημοκρατικής νομιμότητας για τις πράξεις και τις πρακτικές της. Στο βαθμό, ωστόσο, που την επίσημη κατοχύρωση και προστασία ελευθεριών και δικαιωμάτων από το Σύνταγμα τη συνοδεύει μια πραγματικότητα που παρεμποδίζει την εφαρμογή τους, είτε ανεπίσημα μέσω πρακτικών των εκτελεστικών οργάνων είτε επίσημα μέσω νομοθεσίας, η όποια τυπική νομιμότητα δεν μπορεί να μεταφραστεί σε κοινωνική νομιμοποίηση.
Η κατάλυση (δηλαδή, η πλήρης κατάργηση) ή η καταστρατήγηση (δηλαδή, η έντεχνη παραβίαση) του Συντάγματος ιστορικά συνδέεται άμεσα με την επίσημη κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας και τις οδυνηρές συνέπειες που γνωρίζουμε. Αντίστοιχα, η απαξίωση του Συντάγματος –που κατά τεκμήριο βιώνουμε– υπαινίσσεται μια άτυπη κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας.Την έκβαση, όμως, της σημερινής κατάστασης είναι –σύμφωνα με την ακροτελεύτια διάταξη του Συντάγματος– δικαίωμα και υποχρέωσή μας να την καθορίσουμε.
(*) Νάνος Βαλαωρίτης, Σε κατάσταση Πολιορκίας
Επισήμως, δεν βρισκόμαστε σε κατάσταση πολιορκίας. Επισήμως, τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που κατοχυρώνονται και προστατεύονται από το Σύνταγμα ισχύουν και εφαρμόζονται απόλυτα και απεριόριστα. Σε κατάσταση πολιορκίας θα βρισκόμασταν, επισήμως, αν η κυβέρνηση ενεργοποιούσε το άρθρο 48 του Συντάγματος λόγω «πολέμου, επιστράτευσης εξαιτίας εξωτερικών κινδύνων ή άμεσης απειλής της εθνικής ασφαλείας» ή λόγω «ένοπλου κινήματος για την ανατροπή του δημοκρατικού πολιτεύματος».
Αδιαμφισβήτητα, λοιπόν, η ιδιωτική ζωή, το άσυλο της κατοικίας, καθώς και το απόρρητο των επιστολών και της επικοινωνίας απολαύουν απόλυτης συνταγματικής προστασίας όσο το άρθρο για την κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας παραμένει ανενεργό. Βέβαια, η απόλυτη αυτή προστασία συνυπάρχει με έναν δημόσιο χώρο γεμάτο κάμερες, η λειτουργία των οποίων εξαιρείται από το νόμο περί προστασίας προσωπικών δεδομένων, με την υποχρεωτική λήψη DNA όταν υπάρχουν ενδείξεις τέλεσης κακουργήματος ή πλημμελήματος, με ανεξιχνίαστα σκάνδαλα τηλεφωνικών υποκλοπών (ακόμη και πρωθυπουργού της χώρας) και με γνωμοδοτήσεις του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου για κατάργηση του απορρήτου στο διαδίκτυο.
Αντίστοιχα, «οι πλέον των 800 προσαγωγών που συντελέστηκαν σε μία μόνο ημέρα (την 6η Δεκεμβρίου 2009) και οι εκατοντάδες άλλες που πλέον διενεργούνται συστηματικά πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από κάθε μεγάλη διαδήλωση»1 είναι μια πραγματικότητα που συνοδεύει το δικαίωμα στις διαδηλώσεις, αλλά και τη συνταγματική διασφάλιση ότι, με εξαίρεση τα αυτόφωρα εγκλήματα, κανένας δεν συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται χωρίς δικαστικό ένταλμα, που πρέπει να επιδοθεί τη στιγμή που γίνεται η σύλληψη ή η προφυλάκιση.
Παράλληλα, το αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα σε δίκαιη δίκη δεν εμποδίζει τις τηλεοπτικές δίκες και καταδίκες υπόπτων, ενώ η ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου δοκιμάζεται μεταξύ εκθέσεων σύγχρονης τέχνης (βλ. υπόθεση Outlook) και ενδιαφέρουσας πολυφωνικής συμφωνίας σχετικά με τη «σοβαρότητα της κατάστασης» και «την υπομονή που πρέπει να δείξουν οι Έλληνες τώρα στην κρίση». Ακόμη και η ελευθερία κίνησης ή εγκατάστασης μέσα στη χώρα, καθώς και εισόδου και εξόδου από αυτήν παύει να είναι τόσο αυτονόητη στην εφαρμογή της για άτομα που βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωπα με διόδια ιδιωτικών εταιρειών για τη χρήση δημόσιων εθνικών οδών ή για ανυπότακτους εσωτερικού που θα θελήσουν να βγάλουν διαβατήριο.
Κατά τις επίσημες δε γνωμοδοτήσεις της Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου2 και του Ελεγκτικού Συνεδρίου3 που έγιναν ήδη από τον Ιούνιο του 2010, η προστασία της συνδικαλιστικής ελευθερίας και το δικαίωμα στην απεργία συγκαταλέγονται πλέον μεταξύ των συνταγματικών διατάξεων οι οποίες παραβιάζονται από το μνημόνιο, εφαρμοσμένο ως κρατική νομοθεσία.
Τις συνέπειες της επίσημης κήρυξης της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας με την αναστολή των παραπάνω άρθρων του Συντάγματος και την αντικατάστασή τους από στρατιωτικό νόμο τις γνωρίζουμε. Και οι τρεις δικτατορίες που είχαμε στην Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα, του Θεόδωρου Πάγκαλου (1925-1926), του Ιωάννη Μεταξά (1936-1941) και της χούντας των συνταγματαρχών (1967-1974), κατέλυσαν το Σύνταγμα κηρύσσοντας τη χώρα σε κατάσταση πολιορκίας.
Το άρθρο, όμως, για την «κατάσταση πολιορκίας», τέσσερα μόνο χρόνια μετά την ψήφισή του από την κυβέρνηση Βενιζέλου το 1911 και μέχρι την επιβολή της χούντας, πέρα από αφορμή για την πλήρη κατάργηση του Συντάγματος, αποτέλεσε και εφαλτήριο συστηματικής καταστρατήγησής του. Η ενεργοποίηση του άρθρου αυτού υπήρξε, δηλαδή, το «νόμιμο» τέχνασμα για «μερική» παραβίαση της συνταγματικής και δημοκρατικής νομιμότητας, με στόχο την πολιτική (και, πολλές φορές, φυσική) εξουδετέρωση αντίπαλων δυνάμεων, αρχικά μεταξύ αντιβενιζελικών και βενιζελικών και αργότερα εναντίον κεντροαριστερών, αριστερών και κομμουνιστών.
Την εξέλιξη αυτή βοήθησε καθοριστικά η επέκταση των λόγων ενεργοποίησής του από το 1952 και σε «εσωτερικούς κινδύνους», πέραν των «εξωτερικών», μια διατύπωση επιβαρημένη ιστορικά με απεριόριστη βία, καταστολή και θεσμική αστάθεια, που αντικαθίσταται μόλις το 1986, περιορίζοντας κάπως την ασάφεια, αλλά κυρίως συμβολίζοντας την επιθυμία του μεταπολιτευτικού πολιτικού συστήματος για πολιτική σταθερότητα.
Όντως, το αναθεωρημένο από το 1986 άρθρο 48 του Συντάγματος έχει παραμείνει μέχρι και σήμερα ανενεργό. Ακόμη και κατά την περίοδο των γεγονότων του Δεκεμβρίου του 2008, οπότε εκδηλώθηκε μέσω «διαρροών» μια έντονη φιλολογία στα ΜΜΕ για ενεργοποίηση της διάταξης, η τότε κυβέρνηση –αποκλείοντας επίσημα το ενδεχόμενο– τόνισε ότι δεν ήθελε «να θυσιάσει την ποιότητα της δημοκρατίας».
Συνεπώς, εφόσον η παρούσα (και η εκάστοτε) κυβέρνηση δεν ενεργοποιεί το άρθρο 48 του Συντάγματος, έχει το τυπικό άλλοθι δημοκρατικής νομιμότητας για τις πράξεις και τις πρακτικές της. Στο βαθμό, ωστόσο, που την επίσημη κατοχύρωση και προστασία ελευθεριών και δικαιωμάτων από το Σύνταγμα τη συνοδεύει μια πραγματικότητα που παρεμποδίζει την εφαρμογή τους, είτε ανεπίσημα μέσω πρακτικών των εκτελεστικών οργάνων είτε επίσημα μέσω νομοθεσίας, η όποια τυπική νομιμότητα δεν μπορεί να μεταφραστεί σε κοινωνική νομιμοποίηση.
Η κατάλυση (δηλαδή, η πλήρης κατάργηση) ή η καταστρατήγηση (δηλαδή, η έντεχνη παραβίαση) του Συντάγματος ιστορικά συνδέεται άμεσα με την επίσημη κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας και τις οδυνηρές συνέπειες που γνωρίζουμε. Αντίστοιχα, η απαξίωση του Συντάγματος –που κατά τεκμήριο βιώνουμε– υπαινίσσεται μια άτυπη κήρυξη της χώρας σε κατάσταση πολιορκίας.Την έκβαση, όμως, της σημερινής κατάστασης είναι –σύμφωνα με την ακροτελεύτια διάταξη του Συντάγματος– δικαίωμα και υποχρέωσή μας να την καθορίσουμε.
(*) Νάνος Βαλαωρίτης, Σε κατάσταση Πολιορκίας
