Κεν Λόουτς vs Κώστας Γαβράς
Tων Γιάννη Ραουζαίου & Βαγγέλη Δαβιτίδη
Share |

Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι ο κινηματογράφος είναι μόνο ψυχαγωγία, οι ταινίες του Κεν Λόουτς και του Κώστα Γαβρά προσφέρουν "αγωγή της ψυχής" με την  αρχαιοελληνική έννοια του όρου. Κάθε φορά που βλέπεις μια ταινία τους, βγαίνεις από την αίθουσα άλλος άνθρωπος, λυτρωμένος. Η αδικία που βλέπεις γύρω σου έχει αποκτήσει πλέον όνομα, ξέρεις που οφείλεται. Κι' αυτό γιατί ο Λόουτς και ο Γαβράς, ο καθένας με τον δικό του προσωπικό τρόπο, τράβανε  την κουρτίνα χωρίς να χαρίζουν κάστανα σε κανέναν αποκαλύπτοντας μια αλήθεια που αρκετές φορές την υποψιάζεσαι από πριν. Άλλο όμως να στα λένε και άλλο να τα βλέπεις. Και βέβαια τώρα που  έχεις και μια παραπάνω ευθύνη από πριν. Την επόμενη φορά που περνάει από το χέρι σου να κάνεις το σωστό. Όπως λέμε και στη γλώσσα του σινεμά …  Η τέχνη είναι η μόνη ελπίδα. Όχι επειδή μπορεί να αλλάξει άμεσα τα πράγματα- αυτό δεν μπορεί να το κάνει- αλλά επειδή μπορεί να μιλήσει για κάποια προβλήματα και να τα κάνει κατανοητά στον κόσμο. Να τον ευαισθητοποιήσει. Είναι χαρακτηριστικό ότι πριν οκτώ μήνες δέχτηκα τηλεφώνημα από  Γάλλο βουλευτή ο οποίος με παρακάλεσε να κάνω μια ταινία για την κατάργηση της ιδιωτικής μας ζωής. Μου εξήγησε ότι οι Άγγλοι και οι Αμερικάνοι έχουν ένα δίκτυο στον κόσμο για να ακούνε 90.000 τηλεφωνικές συνδιαλέξεις τη μέρα, που επιλέγονται ηλεκτρονικά, με βάση κάποιες "επικίνδυνες" λέξεις.
Και με πληροφόρησε ότι υπάρχει ένα απόρρητο σύστημα που κάνει τα κινητά τηλέφωνα και όταν ακόμα είναι κλειστά, να λειτουργούν σαν μικρόφωνα.
Αυτό το επιβεβαίωσα και ο ίδιος με κάποιους τεχνικούς εμπιστοσύνης.

Κεν Λόουτς

Ο Βρετανός Κεν Λόουτς δεν είναι μόνο ένας καινοτόμος σκηνοθέτης  του free cinema  γεμάτος ιδέες γύρω από την κινηματογραφική εικόνα. Είναι όμως κι ένας στρατευμένος δημιουργός αλλά "στρατευμένος" με ένα βαθύτερο τρόπο από τον επίσης πολιτικοποιημένο Κώστα Γαβρά. Ένας στρατευμένος διανοούμενος με την κλασσική μαρξιστική έννοια, ο οποίος θεωρεί ισάξια την χρήση της κάμερας με την χρήση ενός όπλου στα χέρια ενός εξεγερμένου προλετάριου. Από τους απεργούς λιμενεργάτες του "Big Flame", οι οποίοι πυροδοτούν ουσιαστικά μια γενική απεργία έως τους μαχόμενους αναρχικούς και τροτσκιστές στον Ισπανικό Εμφύλιο του εκπληκτικού "Γη και Ελευθερία", η επαναστατημένη κοινωνική συνείδηση, διαπερνάει σαν κόκκινο νήμα, την ιστορία, εμπλέκοντας στους κόλπους της, τους χαρακτήρες και κατευθύνοντας τους προς την αναπόφευκτη - σύμφωνα με τον Λόουτς  - ιστορική ολοκλήρωση.

"Δεν πρέπει να σκηνοθετείς τους ηθοποιούς αλλά για τους ηθοποιούς. Δεν πρέπει να τους διευθύνεις, να τους λες : "Στάσου εκεί, κάνε αυτό, πες την ατάκα, θύμωσε." αλλά να δημιουργείς το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μπορέσουν να κινηθούν ελεύθερα. Η ερμηνεία είναι καλή μόνο όταν δεν είναι βεβιασμένη."

Ο  Λόουτς ξεκίνησε με δουλειές για την βρετανική τηλεόραση. Κατόπιν στράφηκε στο σινεμά και οι ταινίες του όπως το έκαναν αμέσως αίσθηση. Η θητεία του στο βρετανικό θέατρο- διετέλεσε και πρόεδρος του Δραματικού συλλόγου του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης - είχε ως αποτέλεσμα οι πρώτες του προσπάθειες στην τηλεόραση να είναι ουσιαστικά θέατρο στην τηλεόραση. Εμμένοντας στο να βγάζει δυνατές ερμηνείες από τους ηθοποιούς του, ακροβατεί σε πολλές ταινίες του ανάμεσα στην κωμωδία και το δράμα, χωρίς να αφήνει πάντα να υπερισχύει το ένα έναντι του άλλου.εσΤέσσερα από τα ντοκιμαντέρ μου έχουν απαγορευθεί. Ένα καθυστέρησαν να το βγάλουν, και άλλα είχαν προβλήματα. Η δεκαετία του '80 ήταν πολύ δύσκολη χρηματοδοτικά για τις ταινίες μου, εξαιτίας του πολέμου που μου ασκούσαν αρκετοί με αιτία τα θέματά μου. Και το "Γη και Ελευθερία" πολεμήθηκε στην πατρίδα μου. Στη Γαλλία τύπωσαν 120 κόπιες ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο μόνον 17.
Στο "Ladybird, ladybird" η Μάγκυ ακροβατεί ανάμεσα στον έρωτα της και την απόλυτη βαρβαρότητα των απρόσωπων κοινωνικών υπηρεσιών των δικαστηρίων που θέλουν να πάρουν το παιδί από κοντά της.
Στο "Γη και Ελευθερία" δίπλα στα χαρακώματα της ισπανικής επανάστασης, ανθίζει ο έρωτας του βρετανού διεθνιστή και της Ισπανίδας  Μπλάνκα  λίγο πριν οι σφαίρες των σταλινικών δώσουν τέλος  και σε αυτόν των έρωτα όπως και στην ελπίδα της ισπανικής επανάστασης να οικοδομήσει μια πραγματική αμεσοδημοκρατία και να νικήσει το φασισμό.
Ο Λόουτς κράτησε πάντοτε μια συνεπή στάση απέναντι στη ζωή και σε αυτό που αντιλαμβανόταν ως κοινωνικούς αγώνες. Όταν στα τέλη της δεκαετίας του '70 η λογοκρισία προσπάθησε να του επιβληθεί για τον αιχμηρό τρόπο με τον οποίο παρουσίαζε τα κοινωνικά του θέματα, αυτός συνέχισε ακόμα πιο σκληρά την κοινωνική κριτική του.
Στα μέσα της δεκαετίας του '80 η σειρά του "Question of Leadership" δεν προβλήθηκε καν καθώς υποτίθεται πως προωθούσε το κοινωνικό μίσος, ενώ το "Which side Are you on" του 1984 μεταδόθηκε από το Channel-4 μόνο μετά τη βράβευσή του από το φεστιβάλ της Φλωρεντίας. Ο Λόουτς ακόμα έμεινε και μένει πιστός στο διεθνισμό του. Η καταγραφή των κοινωνικών αγώνων στην Κεντρική Αμερική αποτέλεσε το κεντρικό θέμα του τραγουδιού της Κάρλα, ενώ στην εξαιρετική παραγωγική περίοδο της δεκαετίας του '90 μας έδωσε άλλες επτά ταινίες - μαζί με το τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ Flickerin Flame πάνω στον απεργιακό αγώνα των φορτοεκφορτωτών του Liverpool το 1996 - η κοινωνική σύγκρουση μοιάζει να λέει ότι δεν έχει σύνορα. Τα συστήματα ελέγχου και ο καπιταλισμός  ή νικιούνται με τοπική δράση μέσα σε διεθνή πλαίσια ή κατέληγαν σε τραγωδίες όπως στο φινάλε του "My Name's Joe", του "Sweet Sixteen ή του "The Navigators".

Η πρόταση του Κεν Λόουτς για τo σινεμά χωρίς να μας μεταφέρει σε υπαρξιακούς δαιδάλους όπως αυτό του Μπέργκμαν, χωρίς να έχει τη φαντασία  και την παραισθησιακή ανα-κάλυψη του Γκίλιαμ ή την σκληρότητα στην ματιά ενός Χάνεκε, αντλεί τη δύναμή του από το όνειρο της μεταμόρφωσης του κόσμου, και του τέλος των ανισοτήτων. Η λύση μπορεί να εμπνευστεί από ένα φιλμ σε μια οθόνη, αλλά θα υλοποιηθεί μόνον μέσα από τη γενναία ανθρώπινη δραστηριότητα και τις οργανωμένες συλλογικότητας μιας συνειδητά εξεγερμένης κοινωνίας.                        

"Δεν μπορείς να υπερεκτιμάς τις δυνατότητες των ταινιών, δεν πρόκειται να αλλάξουν τον κόσμο μόνο να τον εμπνεύσουν! Είναι σταγόνες στον ωκεανό. Μόνο η πολιτική δράση και οι αγωνιζόμενοι άνθρωποι μπορούν  να αλλάξουν τα πράγματα."    

Δε νιώθετε ποτέ νοσταλγία για την εποχή που παίζατε κι εσείς;
-Όχι καθόλου! Ήμουν απαράδεκτος! Δε θα μπορούσα να βγάλω το ψωμί μου ως ηθοποιός.

Νομίζω ότι είστε πολύ αυστηρός κριτής του εαυτού σας.
-Θεέ μου! Όχι. Σας διαβεβαιώ: ήμουν τελείως άθλιος …

Κώστας Γαβράς

 Στον αντίποδα της "στρατευμένης κριτικής πολιτικής ματιάς του Λόουτς, βρίσκεται ο Κώστας Γαβράς, ο σημαντικός έλληνας δημιουργός, που η καριέρα του έλαβε χώρα κυρίως στη Γαλλία. Ο νέος αριστερός του οποίου οι ΗΠΑ θα απαγόρευαν την είσοδο στα μέσα της δεκαετίας του '50 - δεν του έδωσαν ποτέ βίζα - θα πέταγε σ' αυτούς το "Ζ" του 1969 πάνω στο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού και τη δολοφονία Λαμπράκη. (για να πάρει πίσω το Όσκαρ ξενόγλωσης ταινίας)
Αυτός ο πρωτεργάτης του νέου πολιτικού αν και εμπορικού σε κάποιο επίπεδο, σινεμά δε θα χαριστεί στην πορεία σε κανέναν. Το "Ζ" θα το ακολουθήσει η "Κατάσταση Πολιορκίας" με θέμα την Λατινική Αμερική και τις υποκινούμενες έξωθεν δικτατορίες της , και η "Ομολογία" που κάνει κομμάτια την "εικόνα" των αριστερών εξουσιαστικών κομμάτων του Υπαρκτού - Γραφειοκρατικού Σοσιαλισμού, καθώς και τη συντριβή από μέρους τους των προσωπικών γνωμών και της διαφορετικότητας. Στον "Αγνοούμενο" ένας Τζακ Λέμον που μας κάνει κομμάτια με την ερμηνεία του, υποδηλώνει την ανάμιξη των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών στην πτώση της σοσιαλιστικής κυβέρνησης του Σαλβαδορ Αλιέντε από τον καιροσκόπο αριβίστα της Άκρας δεξιάς στρατηγό Αουγούστο Πινοσέτ.

"To “Z” που ήταν εναντίον των δικτατοριών της Δεξιάς, μέσα σε λίγους μήνες είχε ξεχαστεί. Τους κομμουνιστές τους ενόχλησε αφάνταστα η “Ομολογία”. Μάλιστα στη Χιλή, τρία χρόνια μετά όταν γυρνούσα την άλλη ταινία, την “Κατάσταση Πολιορκίας” για τις παρεμβάσεις των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική, μερικοί αριστεροί ηθοποιοί ήθελαν να παρατήσουν τα γυρίσματα και να φύγουν. Είχαν πάρει εντολή από το κόμμα να μη συνεργαστούν μαζί μου. Με έσωσε όμως ο ίδιος ο Αλιέντε : "Είμαι πολύ ευχαριστημένος που βρίσκεσαι στη Χιλή. Διάβασα το σενάριο της ταινίας σου. Αυτή η ταινία είναι απαραίτητο να γίνει εδώ στη Χιλή."
Έκτοτε σταμάτησαν οι διαμαρτυρίες. Παράλληλα οι γενοκτονίες, η συλλογική ενοχή ομάδων και πληθυσμών, η συγκατάβαση σε εύκολες λύσεις διαφαίνεται με εξαιρετικό τρόπο σε δουλειές του, του τέλους της δεκαετίας του '80 ("Μουσικό Κουτί" και φυσικά το πρόσφατο "Αμήν", όπου κυριολεκτικά απογυμνώνεται η ιερή συμμαχία της Καθολικής εκκλησίας με τις ναζιστικές στρατιές η οποία συγκάλυψε ουσιαστικά κάτω από ωραία λόγια, το έγκλημα των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης και της δολοφονίας των Εβραίων."
Ο Γαβράς δεν πιστεύει σε κάποιο σοσιαλιστικό μετασχηματισμό όπως ο Loach ή στην Αναρχία -Μπονιουέλ - ή στην Νέα Κοινωνία κάποιας μορφής κομμουνισμού όπως ο Γκοντάρ της δεκαετίας του '60 ή οι αδελφοί Ταβιάνι. Πιστεύει στην προσπάθεια του να είναι κάποιος όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικός και να βλέπει, όσο το δυνατόν, με πιο καθαρό βλέμμα, τα πράγματα γύρω του. Στις ταινίες του σπάνια ωραιοποιεί κάποια πλευρά, εμμένοντας στην κριτική στάσης που το άτομο καλείται να λάβει παρά τις εσωτερικές του συγκρούσεις (ο ανακριτής Σαρτζετάκης στο "Ζ", ο πατριώτης Τζακ Λέμον στον Αγνοούμενο - Όσκαρ σεναρίου παρακαλώ!!!-, ο Ες - Ες αξιωματικός, και ο καθολικός ιερέας του "Αμήν"). Στο Γαβρά δεν αρέσουν οι εύκολες λύσεις και παρότι έχει κατηγορηθεί - ειδικά από τους avant garde κύκλους της Γαλλίας στα τέλη του ΄60- πως είναι ένας εφετζής κινηματογραφιστής και όχι ένας πραγματικός δημιουργός δεν θα μπορούσε να με πάρει με το μέρος της μια τέτοια μομφή. Οι ιδέες άλλωστε για να αποκτήσουν ουσιαστική δύναμη, πρέπει να απλώνονται σε μεγάλες μάζες πληθυσμού και όχι μόνο στις γκρούπες του Underground. Άνθρωποι όπως ο Γαβράς μπορούν με την απλότητα τους να αγγίζουν και να διαχέουν αυτές τις ιδέες στο μέσο πληθυσμό. Από την σκοπιά μας, ως εραστές του ρηξικέλευθου τόσο στον  πολιτιστικό όσο και στον κοινωνικό τομέα, μπορούμε να πούμε πως η συγκίνηση και η ματιά που πολλές φορές συναντήσαμε στο έργο του Γαβρά, τον έχουν καθιερώσει ως ένα δυναμικό δημιουργό.  Για μένα πολιτική ταινία είναι αυτή που φέρνει στην επιφάνεια κάποιο πρόβλημα το οποίο οι άνθρωποι αγνοούν ή δεν σκέφτονται. Η ταινία τους ωθεί να το σκεφτούν να το συζητήσουν να το αποτιμήσουν και τους ενημερώνει γι’ αυτό σε πολιτικό επίπεδο. Έτσι πολιτική ταινία είναι εκείνη που προκαλεί πολιτικές αντιδράσεις, πολιτικές συζητήσεις, πολιτικές αντιπαραθέσεις. Η πολιτική ταινία πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο δημοφιλής ώστε αυτές οι αντιδράσεις, συζητήσεις, αντιπαραθέσεις να έχουν αυτόματα μεγαλύτερη επίδραση.

Κ. Γαβρά γιατί επιλέξατε ως σχεδιαστή της αφίσας της ταινίας "Αμήν" τον Ολιβιέρο Τοσκάνι, πρώην φωτογράφο των προκλητικών διαφημιστικών αφισών της Benetton;
-To ότι η Benetton τον απέλυσε επειδή τόλμησε να λάβει μέρος σε μια καμπάνια εναντίων της ήταν ένας από τους λόγους που τον επέλεξα (για τις επικρίσεις που δέχθηκε η αφίσα της ταινίας από καθολικούς, συντηριτικούς κ.α.)

Μ. Κάσοβίτς
Υποκρισία … αν θέλεις να πεις ότι η ταινία δεν αφηγείται σωστά τα γεγονότα, τότε να επικρίνεις την αφίσα. Αλλά αν δεν μπορείς να αντικρούσεις την άποψη της ταινίας, τότε μη λες τίποτα για την αφίσα. Βούλωσε το. Ειδικά αν είσαι δεξιός καθολικός. Γιατί ακόμα κι αν η εικόνα σε σοκάρει λίγο αυτό δεν είναι τίποτα μπροστά σε αυτό που έκανες εσύ πριν από 60 χρόνια. Τότε δεν μίλησες, τώρα γιατί κάνεις τόσο σαματά;



fashion addiction